Spotkanie z Narodowym Muzeum Archeologii w Valletcie

 Narodowe Muzeum Archeologii w Valletcie jest jedną z najważniejszych instytucji kultury Malty. Powstało w 1958 roku, a w 1998 roku przeszło gruntowną przebudowę i modernizację. Jednakże początki  gromadzenia zbiorów siegają końca XIX  i początku XX wieku, kiedy to zaczęto na skalę masową i naukową prowadzić prace archeologiczne na Malcie i Gozo.

Narodowe Muzeum Archeologii w Valletcie, wejście główne, fot. Marek Sikorski

Mieści się ono w budynku dawnej Auberge de Provence (Oberży Prowansalskiej) przy Republic Street, naprzeciwko kościoła św. Barbary. Budynek wzniesiono w 1571 roku według projektu wybitnego maltańskiego architekta Ġilormu Cassara. Pierwotnie służył jako dom zakonny dla rycerzy Zakonu św. Jana pochodzących z Prowansji we Francji.

Narodowe Muzeum Archeologii w Valletcie, sala wystawowa, fot. Marek Sikorski

Znaczenie tego muzeum polega na tym, że prezentuje ono w swoich zbiorach eksponaty związane z dziejami Malty i Gozo, sięgające najstarszych okresów ludzkiej cywilizacji – od neolitu, poprzez czasy fenickie, kartagińskie i rzymskie, aż po okres wczesnobizantyjski.

Narodowe Muzeum Archeologii w Valletcie, sala wystawowa, fot. Marek Sikorski

Okres neolitu (ok. 5200–2500 p.n.e.) reprezentują artefakty pochodzące z wielu faz kulturowych – od najwcześniejszej kultury Għar Dalam aż po schyłkową fazę Tarxien. Najciekawsze pod względem historycznym są tzw. figurki korpulentne, odnajdywane w maltańskich świątyniach megalitycznych, takich jak Ħaġar Qim czy Tarxien, oraz w podziemnym hypogeum Ħal Saflieni. Przez dziesięciolecia badacze określali te obiekty mianem „Bogini Matki” lub „Wenus”, nawiązując do paleolitycznych figurek znanych z obszaru Eurazji.

Narodowe Muzeum Archeologii w Valletcie, sala wystawowa, fot. Marek Sikorski

Wyróżnia się przede wszystkim słynna „Wenus z Malty”, odkryta w Ħaġar Qim. Jest to niewielka gliniana statuetka o niezwykle realistycznie i zmysłowo wymodelowanych partiach ciała. Drugim znanym zabytkiem jest rzeźba „Śpiąca Kobieta” (The Sleeping Lady) z hypogeum Ħal Saflieni, przedstawiająca zapewne postać kobiecą o obfitych kształtach, leżącą na boku na kamiennym łożu.

Rzeźby te charakteryzują się kilkoma unikalnymi cechami. Przede wszystkim zwraca uwagę ich przesadna korpulencja – olbrzymie uda, masywne biodra i zaokrąglone ramiona kontrastują z zaskakująco drobnymi stopami i dłońmi. Jednocześnie wiele figurek wykazuje częściową redukcję cech płciowych, co może sugerować bardziej uniwersalne znaczenie symboliczne związane z kultem płodności, obfitości i sił życiowych.

Narodowe Muzeum Archeologii w Valletcie, sala wystawowa, fot. Marek Sikorski

Być może miały one również znaczenie rytualne. Obfitość kształtów interpretuje się jako metaforę płodności ziemi, dobrobytu społecznego oraz cyklu życia i śmierci. Zapewne stanowiły centralne elementy kultu świątynnego, współgrając z obłymi, organicznymi formami samych świątyń megalitycznych.

Obok plastyki figuralnej muzeum prezentuje także monumentalne elementy architektury i dekoracji świątynnych. Są to kamienne ołtarze oraz płyty zdobione reliefowymi spiralami, które mogły symbolizować wieczność lub rozwój. Szczególnie interesujący jest blok kamienny z reliefem przedstawiającym zwierzęta hodowlane – kozy, świnie i barany – pochodzący ze świątyni Tarxien. Całość uzupełniają najstarsze formy rzemiosła: naczynia ceramiczne zdobione głębokimi nacięciami oraz precyzyjne narzędzia z obsydianu i krzemienia sprowadzane drogą morską z Sycylii.

Narodowe Muzeum Archeologii w Valletcie, czaszka prehistoryczna, sala wystawowa, fot. Marek Sikorski

Jednym z najbardziej interesujących, a zarazem kontrowersyjnych eksponatów neolitycznej kolekcji są ludzkie szczątki kostne odkryte na przełomie XIX i XX wieku podczas wykopalisk prowadzonych przez Sir Temiego Zammita – wybitnego maltańskiego lekarza, archeologa i historyka – oraz innych badaczy w hypogeum Ħal Saflieni. W tym podziemnym kompleksie grobowym odkryto kości należące do tysięcy osób. Wśród materiału osteologicznego znaleziono również czaszki o wydłużonym kształcie anatomicznym, określanym jako dolichocefaliczny.

Narodowe Muzeum Archeologii w Valletcie, sala wystawowa, fot. Marek Sikorski

Przez lata wokół tych znalezisk narosło wiele mitów i teorii spiskowych, w tym pseudonaukowe hipotezy o pozaziemskim pochodzeniu dawnych mieszkańców Malty. Do dziś nawiązuje do tego prowokacyjny tytuł jednej z wystaw: „Alien or Human?”. Współczesna antropologia fizyczna i bioarcheologia, których ustalenia muzeum prezentuje na swoich ekspozycjach, dostarczają jednak racjonalnego wyjaśnienia.

Narodowe Muzeum Archeologii w Valletcie, fragment wystawy, fot. Marek Sikorski

Wydłużenie czaszek nie było skutkiem anomalii genetycznych ani działalności „obcych”. Badania wskazują na praktykę sztucznej deformacji czaszki, znaną z wielu kultur starożytnych na całym świecie, między innymi z Peru czy Egiptu. Proces ten polegał na bandażowaniu lub uciskaniu głów niemowląt w pierwszych miesiącach życia. W realiach neolitycznej Malty posiadanie wydłużonej czaszki mogło być oznaką wysokiego statusu społecznego lub przynależności do grupy kapłańskiej. Osoby takie mogły pełnić funkcje związane z kultem i rytuałami odprawianymi w podziemnych sanktuariach.

Kolejną część muzeum tworzą zbiory z epoki brązu (ok. 2500–700 p.n.e.). Na wystawach dominują znaleziska z cmentarzyska Tarxien. Są to czarne lub szare naczynia zdobione głęboko rytymi wzorami geometrycznymi, wypełnianymi białą pastą. Ich surowa estetyka wyraźnie kontrastuje z bogato zdobioną ceramiką wcześniejszych okresów. Znajdują się tu również narzędzia i broń z brązu, między innymi sztylety, siekiery i groty włóczni. Uwagę zwracają także gliniane figurki wotywne o cechach antropomorficznych, odnalezione w osadach obronnych, takich jak Borġ in-Nadur.

Następna część ekspozycji dotyczy okresu fenickiego i kartagińskiego (ok. 700–218 p.n.e.), kiedy Malta stała się ważnym punktem na mapie śródziemnomorskich szlaków handlowych. Eksponaty z tego okresu odzwierciedlają przede wszystkim zwyczaje pogrzebowe, pozostające pod silnym wpływem kultur Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej.

Do najcenniejszych obiektów tej sekcji należą sarkofagi i wyposażenie grobowe. Szczególną uwagę zwraca rzadki sarkofag z terakoty o antropomorficznym kształcie, którego pokrywa przedstawia ludzką postać. Prawdopodobnie służył on do pochówku przedstawiciela fenickiej elity.

Narodowe Muzeum Archeologii w Valletcie, sarkofag fenicki, sala wystawowa, fot. Marek Sikorski

Wśród zabytków znajdują się również liczne ozdoby i amulety wykonane ze złota i srebra. Niektóre przedstawiają egipskie bóstwa, takie jak Anubis czy Horus, co świadczy o rozległych kontaktach handlowych Fenicjan z Egiptem.

Narodowe Muzeum Archeologii w Valletcie, sala wystawowa, fot. Marek Sikorski

Najcenniejszym zabytkiem tego okresu jest jednak słynny cippus, czyli kamienna stela wotywna z II wieku p.n.e., poświęcona bogu Melkartowi – opiekuńczemu bóstwu fenickiego Tyru. Imię Melkarta oznacza dosłownie „króla miasta”. Był on patronem żeglarzy, kupców i kolonizatorów, a w świecie grecko-rzymskim utożsamiano go z Heraklesem. Maltański cippus jest jednym z dwóch znanych egzemplarzy; drugi znajduje się obecnie w Luwrze. Dzięki dwujęzycznej inskrypcji fenicko-greckiej zabytek ten odegrał kluczową rolę w procesie odczytania języka i pisma fenickiego.

Ostatnią część kolekcji stanowią eksponaty z okresu rzymskiego i wczesnobizantyjskiego (od 218 p.n.e. do około IV–V wieku n.e.).

Jednym z ciekawszych zabytków jest uszkodzony kamienny cokół ozdobiony wizerunkiem triskelionu (trinacrii) – starożytnego symbolu Sycylii przedstawiającego trzy zgięte nogi połączone z głową Meduzy. Nogi symbolizują trzy krańce wyspy: Peloro, Passero i Lilibeo. Sama nazwa Trinacria oznacza „ziemię o trzech przylądkach”. Meduza pełniła funkcję apotropaiczną, mając chronić przed złem, nieszczęściem i wrogami. Na odwrotnej stronie zabytku znajduje się trudny do interpretacji relief przedstawiający postać męską oraz zwierzę, być może żółwia. W świecie starożytnym żółw mógł symbolizować bogactwo pochodzące z morza i pomyślność żeglugi.

Narodowe Muzeum Archeologii w Valletcie, tablica gipsowa, tzw. Inskrypcja Demetriusza,  sala wystawowa, fot. Marek Sikorski

Interesującym eksponatem jest również gipsowa kopia tzw. Inskrypcji Demetriusza, datowanej na III wiek p.n.e. Oryginalna tablica z brązu znajduje się obecnie w Narodowym Muzeum Archeologicznym w Neapolu. Tekst, zapisany po grecku, jest dekretem przyznającym Demetriuszowi z Syrakuz tytuł proxenosa, czyli honorowego przedstawiciela interesów miasta. Zabytek posiada dekoracyjną ramę przypominającą fasadę świątyni, co podkreśla jego reprezentacyjny charakter.

Zwiedzanie muzeum wieńczy imponująca Narodowa Kolekcja Numizmatyczna. Powstała ona dzięki darowiźnie profesora Salvatora Luigiego Pisaniego przekazanej państwu w 1899 roku. Obecnie obejmuje ponad 16 tysięcy monet, medali i stempli menniczych.

Kolekcja zawiera monety punickie, rzymskie, bizantyjskie, muzułmańskie, normańskie, aragońskie, a także pochodzące z okresu panowania Zakonu św. Jana i administracji brytyjskiej.

Narodowe Muzeum Archeologii w Valletcie, zbiory numizmatyczne, sala wystawowa, fot. Marek Sikorski

Na szczególną uwagę zasługują miedziane monety fiducjarne wprowadzone przez wielkiego mistrza Jeana de La Valette'a po założeniu Valletty. Widnieje na nich napis „NON AES SED FIDES” („Nie miedź, lecz zaufanie”). Były one jednym z najwcześniejszych przykładów pieniądza opartego przede wszystkim na autorytecie państwa i zaufaniu społecznym, a nie na wartości samego kruszcu.

Narodowe Muzeum Archeologii w Valletcie, hol główny, fot. Marek Sikorski

Narodowe Muzeum Archeologii w Valletcie, zarządzane przez państwową agencję Heritage Malta, należy do najważniejszych placówek muzealnych kraju. Zgromadzone w nim zbiory ukazują wielkość historyczną wysp maltańskich, ich bogactwo kulturowe oraz dzieje sięgające najdawniejszych etapów rozwoju ludzkiej cywilizacji.

Autor w Narodowym Muzeum Archeologii w Valletcie, fot. własna

Sekret pewnego obrazu z MUŻA w Valletcie

"Widok na kościół konwentualny Zakonu pw.  św. Jana z procesją 8 września", nieznany artysta, 1636-1657, zbiory MUŻA w Valletcie, fot. Marek Sikorski

Fragment obrazu "Widok na kościół konwentualny Zakonu pw.  św. Jana z procesją 8 września", nieznany artysta, 1636-1657, zbiory MUŻA w Valletcie, fot. Marek Sikorski

W zbiorach MUŻA - Narodowego Muzeum Sztuk Pięknych w Valletcie znajduje się pewien obraz olejny o tematyce historycznej , jest to dzieło nieznanego artysty, pochodzi  z lat ok. 1636-1657 (roz. 94x 103 cm). Przedstawia coroczną procesję religijną upamiętniającą zwycięstwo nad Turkami, zwane w historii  Wielkim Oblężeniem w 1565 roku i  święto Narodzenia Matki Boskiej, za której wstawiennictwem, jak wierzono,  to Oblężenie zostało przerwane w Jej święto 8 września.

Na obrazie widzimy, jak za procesją podąża Wielki Mistrz Lascaris-Castellar (1636-1657). Po jego lewej stronie znajduje się paź trzymający miecz i sztylet Wielkiego Mistrza Jeana de Valette - zwycięscy nad Turkami czasów Wielkiego Oblężenia. Według tradycji te przedmioty były publicznie okazywane tylko podczas tej uroczystości. Miecz i sztylet (właściwie to poniard) Wielkiego Mistrza Zakonu Joannitów Jean de Valette znajdują się obecnie w zbiorach Muzeum Luwru  w Paryżu; zostały zrabowane przez Napoleona Bonaparte po zajęciu Malty w 1798 roku. Te przedmioty zostały podarowane Jean de Valette przez króla hiszpańskiego Filipa II w podziękowaniu i uznaniu za obronę chrześcijaństwa. Król kazał na mieczu wyryć łaciński napis: „PLUS QUAM VALOR VALETTE VALET”, co tłumaczymy się jako grę słów mówiącą o tym, że Valette był bardziej waleczny niż sama waleczność.

Dzięki temu obrazowi możemy rówineż sobie wyobrazić, jak wyglądała w dawnych czasach fasada konkatedry pw. św. Jana Chrzciciela. Widzimy tu surowe dzieło maltańskiego architekta i inżyniera wojskowego Girolamo Cassara (ok. 1520–ok. 1593).

.

Postscriptum
O tym jak wygląda miecz i sztylet Wielkiego Mistrza Jeana de Valette można przeczytać m.in. w książce  Carmel Cassar pt. "Grand Master Jehan de Vallette" (wyd. Heritage Malta 2025 r.; dostępna w sprzedaży w Valletcie).

Miecz i sztylet Wielkiego Mistrza Jeana de Vallete; fot. własna z książki  Carmel Cassar pt. "Grand Master Jehan de Vallette" (wyd. Heritage Malta 2025 r.)

 .

 Carmel Cassar, "Grand Master Jehan de Vallete" (wyd. Heritage Malta 2025 r.); ze zbiorów autora

MUŻA – słynne muzeum sztuki w Valletcie

W Valletcie znajduje się wiele muzeów i obiektów historycznych udostępnionych do zwiedzania. Są to zarówno typowe placówki muzealne, jak i zabytkowe budowle architektoniczne pełniące funkcję muzeów. Do najważniejszych należą: MUŻA – The National Community Art Museum, czyli narodowe muzeum sztuki Malty mieszczące się w zabytkowym Auberge d’Italie; National Museum of Archaeology – muzeum archeologiczne prezentujące prehistoryczne dzieje wyspy i kulturę megalityczną; St John’s Co-Cathedral Museum – muzeum przy konkatedrze św. Jana, znane przede wszystkim z dzieł Caravaggia i wyjątkowego wystroju barokowego; Fort St Elmo and the National War Museum – muzeum poświęcone historii militarnej Malty; a także Malta Postal Museum, prezentujące dzieje komunikacji pocztowej i filatelistyki.

Sala wystawowa w MUŻA w Valletcie, fot. Marek Sikorski

Każda z tych instytucji posiada wyjątkową wartość historyczną i artystyczną, jednak zwiedzanie maltańskich muzeów bardzo często rozpoczyna się właśnie od Narodowego Muzeum Sztuki MUŻA. Należy ono dziś do najważniejszych instytucji kulturalnych Malty. Sama nazwa muzeum ma znaczenie symboliczne – maltańskie słowo „muża” oznacza inspirację, a jednocześnie stanowi skrót od „Mużew Nazzjonali tal-Arti”, czyli Narodowego Muzeum Sztuki.

Sala wystawowa w MUŻA w Valletcie, fot. Marek Sikorski

Historia muzeum sięga 7 maja 1974 roku, kiedy otwarto pierwszą siedzibę narodowej galerii sztuki w Admiralty House – XVIII-wiecznym pałacu będącym dawną rezydencją dowódcy brytyjskiej Floty Śródziemnomorskiej. Od początku muzeum gromadziło dzieła artystów maltańskich i zagranicznych, reprezentujących najważniejsze nurty sztuki europejskiej. W 2018 roku kolekcję przeniesiono do historycznego Auberge d’Italie, czyli Zajazdu Włoskiego – jednego z najważniejszych budynków Valletty.

Sala wystawowa w MUŻA w Valletcie, fot. Marek Sikorski

Dzieje obecnej siedziby MUŻA są ściśle związane z historią Zakonu Maltańskiego. Auberge d’Italie został przejęty przez włoską „langue” Zakonu 28 kwietnia 1576 roku. Budynek pełnił funkcję reprezentacyjnej siedziby włoskich rycerzy zakonu św. Jana. Pierwszy etap budowy ukończono w 1580 roku, a w kolejnych dekadach obiekt był systematycznie rozbudowywany i modernizowany. W 1593 roku prowadzono prace nad monumentalną fasadą od strony Merchants Street, zaś w 1629 roku urządzono plac znany dziś jako Pjazza de Valette.

Sala wystawowa w MUŻA w Valletcie, fot. Marek Sikorski

Auberge d’Italie odegrał również ważną rolę w historii kultury Malty. W 1631 roku wystawiono tu pierwszą operę w dziejach wyspy. Przedstawienia odbywały się zwłaszcza podczas uroczystości karnawałowych, co świadczy o znaczeniu budynku jako centrum życia artystycznego Valletty. W drugiej połowie XVII wieku przeprowadzono szeroko zakrojone prace modernizacyjne, prawdopodobnie finansowane przez wielkiego mistrza Gregoria Carafę. Fasada została ozdobiona jego popiersiem według projektu francuskiego artysty Raymonda La Fagè’a.

"Chrzest Chrystusa", Matia Preti, MUŻA w Valletcie, fot. Marek Sikorski

Po zajęciu Malty przez wojska Napoleona w 1798 roku Auberge d’Italie przekształcono w budynek administracyjny. W okresie brytyjskim mieściły się tu różne instytucje państwowe, a także pracownia malarza Giuseppe Hyzlera. W 1920 roku polityk Enrico Mizzi zaproponował utworzenie w budynku muzeum narodowego. Pomysł zrealizowano dwa lata później, otwierając Museum of Valletta prezentujące zbiory archeologiczne, artystyczne i przyrodnicze.

Zbiory ceramiki, MUŻA  w Valletcie, fot. Marek Sikorski

Podczas II wojny światowej Auberge d’Italie doznał poważnych zniszczeń. W 1942 roku budynek został dwukrotnie trafiony bombami, a część zbiorów uległa zniszczeniu. Po wojnie obiekt wykorzystywano między innymi jako siedzibę sądów, poczty i ministerstwa turystyki. Dopiero w XXI wieku podjęto decyzję o przywróceniu mu funkcji muzealnej. Gruntowna restauracja zakończyła się w 2018 roku, kiedy budynek dostosowano do potrzeb nowoczesnego muzeum narodowego.

Zbiory MUŻA należą do najcenniejszych na Malcie. Ich podstawę stworzył w latach 20. XX wieku pierwszy kurator sztuk pięknych Vincenzo Bonello, który nabywał dzieła zarówno na rynku lokalnym, jak i w Londynie oraz we Włoszech. Dzięki temu muzeum zgromadziło imponującą kolekcję sztuki europejskiej.

"Św. Jan Chrzciciel", Matia Preti, MUŻA w Valletcie, fot. Marek Sikorski

Szczególne miejsce zajmują dzieła Mattia Pretiego – wybitnego malarza włoskiego baroku i rycerza Zakonu Maltańskiego. Artysta uczestniczył w dekoracji konkatedry św. Jana w Valletcie, a jego obrazy stanowią jedną z największych atrakcji MUŻA. Muzeum posiada również cenne prace Guido Reniego, Valentina de Boulogne’a, Jusepe de Ribery, Matthiasa Stomera, Carla Maratty i Bernardo Strozziego. Kolekcję uzupełniają obrazy artystów holenderskich, francuskich i brytyjskich, a także dzieła średniowiecznych i renesansowych mistrzów włoskich.

Konkatedra pw. św. Jana Chrzciciela w Valletcie, obraz olejny, MUŻA w Valletcie, fot. Marek Sikorski

Ważną częścią zbiorów są również dzieła maltańskich twórców, między innymi rzeźbiarzy Melchiorre Cafy i Antonio Sciortina. Muzeum słynie także z kolekcji pejzaży przedstawiających Grand Harbour i okolice Valletty. Szczególną wartość mają akwarele Williama Turnera. Obok nich prezentowane są prace Edwarda Leara, Louisa Ducrosa oraz różnych artystów maltańskich.

W muzeum znajdują się również zbiory poświęcone dziejom Zakonu Joannitów, w tym portrety wielkich mistrzów oraz przykłady dawnego rzemiosła artystycznego.

"Śmierć Abla", Lazzaro Pisani, 1885 r., MUŻA w Valletcie, fot. Marek Sikorski

MUŻA jest jao instytucja kultury miejscem, w którym historia Malty spotyka się ze sztuką europejską. Zabytkowy Auberge d’Italie i zgromadzone w nim dzieła tworzą opowieść o dziejach kultury wyspy – od czasów Zakonu Maltańskiego po współczesność. 

Muzeum to, podobnie jak wiele innych instytucji muzealnych na Malcie, zarządzane jest przez Heritage Malta – państwową agencję odpowiedzialną za ochronę zabytków, muzeów i dziedzictwa kulturowego kraju.

Osobliwe muzeum w Valletcie

W centrum Valletty, w pobliżu placu św. Jerzego i Pałacu Wielkiego Mistrza, przy zabytkowej ulicy Archbishop Street, znajduje się ciekawe i nowoczesne muzeum, a mianowicie Muzeum Poczty Maltańskiej (Malta Postal Museum). Pod względem profilu jest to muzeum kultury materialnej i techniki, gdyż tak należy je klasyfikować. Zostało ono uroczyście otwarte w czerwcu 2016 roku dzięki staraniom operatora MaltaPost. Jego zadaniem jest prezentowanie i dokumentowanie historii poczty na Malcie od XVI wieku, poprzez epokę napoleońską, czasy panowania brytyjskiego oraz okres po uzyskaniu niepodległości i czasy współczesne, ze szczególnym uwzględnieniem filatelistyki. Muzeum mieści się w odrestaurowanej historycznej kamienicy.

Przed wejściem głównym do Muzeum Poczty w Valletcie, fot. własna

Dzieje poczty maltańskiej poczty sięgają czasów Zakonu Maltańskiego, osiadłego na Malcie od 1530 roku. Z historii wiemy, że pierwsze znane dokumenty pocztowe, to znaczy listy, pochodzą właśnie z tego czasu, jest to np. list króla Henryka VIII do Wielkiego Mistrza Zakonu, Fra’ Philippe’em Villiersem de l’Isle Adama (zachowany w zbiorach Archiwum Zakonu św. Jana Jerozolimskiego, Rodos i Malty w Bibliotece Narodowej Malty w Valletcie; w tej bibliotece jest też kilka innych najstarszych listów z tego czasu).

List króla Henryka VIII do Wielkiego Mistrza l'Isle Adama, 1530 r.; domena publiczna

W tamtym okresie nie istniała jeszcze państwowa administracja pocztowa. Usługi przewozu listów organizowano prywatnie, głównie przy wykorzystaniu niewielkich statków kursujących pomiędzy Maltą a Sycylią. Ze względu na strategiczne położenie wyspy korespondencja odgrywała ogromną rolę zarówno w dyplomacji, jak i w handlu. W muzeum jest np. wystawiony jako eksponat jeden z najstarszych listów, a mianowicie z 1576 roku, napisany po francusku a dotyczący uwolnienia rycerzy francuskich z niewoli tureckiej.

Najstarszy znaczek na Malcie, 1860 r., fot. z domeny publicznej

W kolejnych stuleciach rozwój administracji brytyjskiej na Malcie doprowadził do unowocześnienia systemu pocztowego. Największym symbolem tej epoki stał się znaczek „Halfpenny Yellow”, uznawany dziś za ikonę maltańskiej filatelistyki. Wprowadzono go do obiegu 1 grudnia 1860 roku jako pierwszy znaczek pocztowy wydany na Malcie. Przedstawiał profil królowej Wiktorii i służył przede wszystkim do przesyłek lokalnych pomiędzy Maltą a Gozo.

Nazwa znaczka pochodziła od jego nominału – pół pensa – oraz charakterystycznego żółtego koloru. Projekt przygotował francuski grawer Jean Ferdinand Joubert de la Ferté, natomiast drukiem zajęła się londyńska firma De La Rue, odpowiedzialna również za produkcję wielu znaczków Imperium Brytyjskiego. Znaczek „Halfpenny Yellow” pozostawał w użyciu przez ponad dwadzieścia cztery lata i przez cały ten czas był jedynym znaczkiem funkcjonującym na Malcie.

Znaczek pocztwoy, zbiory Muzuem Poczty w Valletcie, fot. Marek Sikorski

Dzisiaj znaczek ten należy do najcenniejszych eksponatów muzeum. Placówka posiada kolekcję wszystkich znaczków wydanych na Malcie od 1860 roku aż do czasów współczesnych. W zbiorach znajdują sią m.in.  znaczki pocztowe przedstawiające zabytki Malty, w tym architektury  oraz malarstwa, np. Caravaggia czy Matia Pretiego.

W zbiorach muzeum znajdują się również oryginalne projekty znaczków autorstwa znanego maltańskiego artysty Emvina Cremony (1919–1987). Artysta ten przez dwadzieścia trzy lata projektował znaczki pocztowe dla Departamentu Poczty na Malcie. Jego dorobek obejmuje 62 serie znaczków zawierające blisko 170 projektów.

Urządzenia i przedmioty pocztowe, zbiory Muzeum Poczty w Valletcie, fot. Marek Sikorski

Oprócz prezentowania zbiorów filatelistycznych muzeum pokazuje także przedmioty użytkowe i techniczne związane z działalnością poczty. Należą do nich między innymi skrzynki pocztowe, dawne kasy pocztowe, rower pocztowy oraz motocykl pocztowy marki James, wyraźnie wyeksponowany w jednej z sal wystawowych. Takimi motocyklami poruszali się listonosze ze względu na wąskie, a niekiedy strome ulice Valletty i całej wyspy.

Motocykl pocztowy, ze zbirów Muzeum Poczty w Valletcie, fot. Marek Sikorski

Malta Postal Museum jest nie tylko miejscem przechowywania i eksponowania zabytków, lecz także instytucją ukazującą rozwój komunikacji pocztowej oraz wynikających z niej zwyczajów i praktyk. Historia poczty na Malcie pokazuje, jak wielkie znaczenie miała wymiana informacji w świecie śródziemnomorskim oraz jaką rangę kulturową może osiągnąć zwykły znaczek pocztowy, stając się symbolem narodowego dziedzictwa.

Sala wystawowa w Muzeum Poczty w Valletcie, fot. Marek Siorski

Muzeum to jest bardzo nowoczesne i w zasadzie należy do najbardziej zmodernizowanych instytucji muzealnych nie tylko na Malcie, ale również w całej Europie.

Postscriptum

W Polsce także mamy muzea poczty, a jest to Muzeum Poczty Polskiej i Telekomunikacji we Wrocławiu oraz Muzeum Poczty Polskiej w Gdańsku jako oddział Muzeum Gdańska, które specjalizuje się w historii martyrologii narodowej bohaterskich obrońców Poczty Polskiej z 1939 roku zamęczonych  i zamordowanych przez brutalny naród niemiecki. 

Sekret płaszcza proroka Eliasza w obrazie „Matki Boskiej z Góry Karmel” w Valletcie

W ołtarzu głównym Bazyliki pw. Matki Bożej z Góry Karmel w Valletcie znajduje się barokowy obraz o niezwykłym znaczeniu dla dziejów kultu religijnego. Przedstawia on, przyozdobioną w płaszcz i koronę podtrzymywaną przez anioły, tronującą Matkę Bożą z Dzieciątkiem,  które ręką wskazuje na Jej pierś  jako znak, że ona jest Jego Matką jako Zbawiciela. Maryja trzyma w dłoni szatę, którą przekazuje stojącemu obok św. Szymonowi Stockowi, natomiast po drugiej stronie stoi św. Agata. Ta scena kryje w sobie pewien zapomniany dziś sekret, który dotyczy głębokiego znaczenia płaszcza jako wierzchniego okrycia.

Ołtarz główny w Bazylice pw. Matki Boskiej z Góry Karmel w Valletcie, fot. Marek Sikorski

Aby go zrozumieć, należy sięgnąć do biblijnej Pierwszej i Drugiej Księgi Królewskiej, w których odnajdujemy opisy historii płaszcza proroka Eliasza:

„Odszedł stamtąd i znalazł Elizeusza, syna Szafata, orzącego: dwanaście par wołów przed nim, a on przy dwunastej. Wtedy Eliasz, podszedłszy do niego, zarzucił na niego swój płaszcz” (1 Krl 19, 19);„Wtedy Eliasz wziął swój płaszcz, zwinął go i uderzył w wody, które się rozdzieliły w obydwie strony, tak iż oni obaj przeszli po suchym dnie” (2 Krl 2, 8);„Wziął płaszcz Eliasza, który spadł z góry od niego, uderzył w wody i rzekł: «Gdzie jest Pan, Bóg Eliasza?» I uderzył w wody, a one rozdzieliły się w obydwie strony. I Elizeusz przeszedł” (2 Krl 2, 14).

Karmelici uważali, że prorok Eliasz – co sugerują również inne fragmenty Ksiąg Królewskich – zapowiedział obecność Maryi jako Pośredniczki Łask. Znakiem tego pośrednictwa miał być właśnie płaszcz Eliasza, który prorok przekazał swojemu następcy Elizeuszowi, a ten, używając go, dokonywał cudów. Płaszcz Eliasza symbolizował łączność Nieba z Ludem Wybranym, a w późniejszej interpretacji – pośrednictwo Maryi w rozdzielaniu Bożych łask dla Ludu Wiernych, czyli wyznawców Chrystusa i Jego Matki. W katolicyzmie to właśnie wiara w orędownictwo Maryi ukształtowała u karmelitów kult „płaszcza łask maryjnych”, który z czasem zaczęto nazywać szkaplerzem (od łacińskiego słowa scapulare, pochodzącego od scapula – ramiona, barki, plecy).

Karmelici to zakon maryjny ( o tym nawet mówi ich nazwa: "Ordo fratrum Beatae Virginis Mariae de monte Carmel" a także reguła zakonna). Zakon karmelitów nie posiada jednej, konkretne daty  powstania, bo wyewoluował z luźnej grupy pustelników. Istnieją jednak trzy kluczowe daty wyznaczające formalne i prawne etapy narodzin zakonu:  ok. 1155–1156 rok (Początki na Górze Karmel) – tradycyjna i umowna data zorganizowania się grupy zachodnich pielgrzymów i krzyżowców w formalną wspólnotę eremicką na zasadzie życia zakonnego; lata 1206–1214 to najważniejszy moment formacyjny, wtedy pustelnicy pod przewodnictwem przeora Brokarda otrzymują od św. Alberta, łacińskiego patriarchy Jerozolimy, tzw. „formułę życia” -(pierwszą regułę);  30 stycznia 1226 roku zostaje zatwierdzona przez papieża Honoriusz III bullą "Ut conversationis vestrae" reguła zakonna (karmelici przeszli reformę w skutek, której podzieli się na karmelitów trzewiczkowych i karmelitów bosych; wielkimi świętymi tego zakonu byli teologowie i mistycy św. Jan od Krzyża i św. Teresa z Avili).

Jednakże karmelici swoje początki, zgodnie z własną tradycją, wywodzą od czasów proroka Eliasza i pierwszych., starożytnych,  pustelników z Góry Karmel. A w proroctwach Eliasza dopatrują się zapowiedzi Maryi jako Matki Mesjasza: „Za siódmym razem powiedział: «Oto obłok mały jak dłoń człowieka podnosi się z morza!» Wtedy mu rozkazał: «Idź, powiedz Achabowi: Zaprzęgaj i odjeżdżaj, aby cię deszcz nie zaskoczył»” (1 Krl 18, 44). Wspomnianym obłokiem miała być Maryja, nazywana przez karmelitów Gwiazdą Morza (Stella Maris). Tę teologiczną ideę pielęgnowali i rozwijali w swoim zakonie, też jako odniesienie do maryjnego kultu religijnego. Z tego powodu też w swoim herbie zakon posiada symboliczny wizerunek Góry Karmel oraz gwiazdę symbolizującą Matkę Bożą.

Zatem szkaplerz karmelitański to w sensie duchowym nic innego jak płaszcz proroka Eliasza, który Maryja przekazała w ręce karmelitów w osobie św. Szymona Stocka. Według tradycji karmelitańskiej wydarzenie to miało miejsce w 1251 roku. Z tego powodu obraz z Valletty ukazuje św. Szymona Stocka odbierającego z rąk Maryi ów profetyczny płaszcz. Kościół głosi, że do objawienia doszło w nocy z 15 na 16 lipca w Aylesford w Anglii, w tamtejszym klasztorze karmelitańskim. Wizję tę uznali za prawdziwą miał ponoć uznać papież  Jan XXII w 1322 roku..

Przywileje szkaplerza karmelitańskiego zatwierdzali również inni następcy św. Piotra: Klemens VII (w 1528 i 1530 roku), Paul III (w 1534 i 1539), św. Pius V (w 1564), Grzegorz XIII (w 1577), Paweł V (w 1613), Klemens X (w 1673) oraz Pius XI (w 1922). W 1726 roku liturgiczne wspomnienie Matki Bożej z Góry Karmel, obchodzone 16 lipca, zostało rozciągnięte na cały Kościół powszechny.

W ten sposób szkaplerz karmelitański stał się jedną z najpopularniejszych form pobożności maryjnej w Kościele katolickim. Jej istotą jest głęboka wiara w opiekę Maryi za życia oraz w godzinę śmierci. Wiąże się z nią obietnica, że każdy, kto pobożnie nosi szkaplerz, uniknie ognia piekielnego, a jeśli trafi do czyśćca, Maryja osobiście uwolni go stamtąd w pierwszą sobotę po jego śmierci. Z resztą pokazuje to  na obrazie scena z pokutującymi duszami w czyśćcu.

Kultowi szkaplerza i wstawiennictwa Maryi jako Orędowniczki dusz w czyśćcu towarzyszyło powstawanie Bractw Szkaplerznych, nad którymi opiekę duchową sprawowali karmelici.

Poważny udział w rozwoju i zakorzenieniu tego kultu mieli karmelici z Malty, którzy osiedlili się na wyspie w 1418 roku. Z czasem weszli oni w posiadanie specjalnie dla nich ufundowanego kościoła pw. Matki Boskiej z Góry Karmel w Valletcie (w czasie II wojny światowej Niemcy brutalnie zbombardowali ten kościół, dopiero wiele lat po wojnie odbudowano).

Świątynia ta stała się jednym z największych ośrodków kultu maryjnego w regionie i to stamtąd nabożeństwo szkaplerzne rozprzestrzeniało się na inne kraje basenu Morza Śródziemnego. Maltańscy karmelici błogosławili miejscowych marynarzy oraz Kawalerów Maltańskich, nakładając im szkaplerze. Rycerze i żeglarze, biorąc udział w krwawych bitwach morskich z muzułmanami, traktowali to brązowe sukno jako niezłomną, duchową tarczę ochronną. Od samego początku szkaplerz jest traktowany w teologii jako sakramentarium, czyli widzialny znak o charakterze religijnym, którego pobożne używanie przynosi ze sobą liczne skutki duchowe.

Obraz z Valletty stał się wzorem dla wielu innych przedstawień Matki Bożej Szkaplerznej. Wyróżnia go jednak obecność św. Agaty, dziewicy i męczennicy niezwykle popularnej w tym regionie, ukazywanej z tradycyjnym atrybutem w postaci odciętych piersi, co nawiązuje do tortur, jakie poniosła przed śmiercią.

Innym popularnym sposobem przedstawiania Matki Bożej Szkaplerznej jest wizerunek, na którym Maryja wraz z Dzieciątkiem Jezus przekazuje szkaplerz w jego najbardziej powszechnej, współczesnej formie – jako dwa małe kawałki sukna połączone tasiemką, na których zazwyczaj widnieją wizerunki lub symbole Jezusa i Jego Matki.

Tego przykładem w Bazylice w Valletcie jest figura Matki Bożej Szkaplerznej znajdująca się w bocznej kaplicy pod Jej wezwaniem, a także rzeźba umieszczona na zewnętrznym narożniku tej świątyni.

Matka Boska z Dzieciątkiem z Góry Karmel, Bazylika pw. Matki Boskiej z Góry Karmel w Valletcie, fot. Marek Sikorski

Pomnik Ofiar II Wojny Światowej w Valletcie

 Valletta przeżyła trzy wielkie tragedie: pierwszą było Wielkie Oblężenie w 1565 roku, drugą okupacja francuska pod dowództwem Napoleona Bonaparte w latach 1798-1800 oraz tragiczne bombardowania w czasie drugiej wojny światowej ze strony Włoch i Niemiec w latach 1940-1942. Wtedy ze względu na strategiczne znaczenie wyspy przeprowadzono przeszło 3 tysiące nalotów , które doprowadziły do ludobójczej tragedii, bo zginęło około 7 tys. mieszkańców i żołnierzy (w obronie Malty poległo także 13 też Polaków - marynarzy okrętu "Kujawiak"). Zniszczono też i to nieodwracalnie wiele dóbr kultury ( np. Operę Królewską w Valletcie).

Mieszkańcy Malty oraz wojska brytyjskie w tym inni alianci dzielnie sie bronili a ich bohaterstwo zostało uznane nadaniem największego brytyjskiego odznaczenia - Krzyża św. Jerzego przez króla Jerzego VI. Pamięć o tej tragedii wojennej oraz jubileusz 50 - lecia nadania tego odznaczenia zainspirowały ufundowanie pomnika Siege Bell War Memorial (Pomnik - Dzwon Oblężenia).

Jest to jeden z największych pomników europejskich upamiętniających ofiary bestialstwa Niemców z czasów II wojny światowej. Pomnik, z 1992 roku, został zaprojektowany przez Michaela Sandle'a, znanego rzeźbiarza i powstał z inicjatywy George Cross Island Association dla upamiętnienia 50. rocznicy zakończenia niemieckiego oblężenia oraz nadania orderu św. Jerzego Malcie.

                           Pomnik Ofiar II Wojny Światowej w Valletcie, fot. Marek Sikorski

Znajduje sie on przy obrzeżu Wielkiego Portu w Valletcie, na bastionie św. Krzysztofa, tuż na przeciwko Dolnych Ogrodów Barrakka. Jest to budowla na planie centralnym. Pod względem formy architektonicznej nawiązuje do antycznych świątyń i grobowców zwanych "tolosami", symbolizujących wieczność i pamięć, ale też nawiązuje do nowożytnych pomników i kaplic grobowych na planie centralnym oraz pomników neoklasycystycznych o tym samym symbolicznym znaczeniu. Tu mamy jednak do czynienia z surową formą architektoniczną - z dziesięcioma kolumnami o kwadratowym przekroju, zwieńczonych kopula - symbolem chwały. Wewnątrz zaś umieszczono olbrzymi dzwon z brązu, odlany 10 lutego 1992 roku przez największego ludwisarza na świecie, Johna Taylora w Loughborough w Anglii. Na jego na płaszczu przedstawiono wizerunek Matki Boskiej w płomieniach - symbol cierpienia, a z drugiej strony wizerunek Krzyża św. Jerzego. Tym przedstawieniom towarzyszy inskrypcja będąca parafrazą Psalmu 140, 8 (139,8) :"Obumbrasti Super Caput Meum In Die Belli MCMXL – MCMXLIII” (tłum. „Osłoniłeś moją głowę w dniach walki 1940-1943).

 Schody do tego pomnika opatrzono tablicami pamiątkowymi, m.in. odnoszącymi sie do nadania odznaczenia św. Jerzego oraz wspominającymi o odsłonięciu przeprowadzonym w obecności królowej Elżbiety II w 1992 roku.

Temu pomnikowi towarzyszy jeszcze druga część, a mianowicie umieszczona na kamiennym postumencie, dużych rozmiarów, leżąca figura osoby zmarłej okrytej całunem. Jest to rzeźba z brązu , dużych rozmiarów, która ma upamiętnić tysiące ofiar niemieckiego bestialstwa, zarówno osób cywilnych jak i żołnierzy, w tym marynarzy. O tym wszystkim ma przypominać światu bicie dzwonu, każdego dnia, zawsze w południe.

"Pomnik Siódmego Czerwca" w Valletcie

 W Valletcie spotykamy bardzo dużo pomników upamiętniających wydarzenia historyczne oraz postacie świata polityki i kultury. Niektóre z nich mają znaczącą rangę, gdyż ich fundacja połączona jest z narodowymi i państwowymi obchodami uroczystości upamiętniających wydarzenia z dziejów Malty. Takim wydarzeniem upamiętnionym ufundowaniem pomnika jest Sette Giugno („Siódmy Czerwca”) – jedno z pięciu świąt narodowych Malty. Dotyczy ono upamiętnienia krwawych protestów z 7 czerwca 1919 roku. Wydarzenie to jest uważane za kluczowy krok w walce o niepodległość wyspy spod brytyjskiego panowania.

Głównym powodem buntu był drastyczny wzrost kosztów życia po I wojnie światowej, w tym wysokie ceny chleba, oraz żądania Maltańczyków dotyczące przyznania im większej autonomii politycznej.

Podczas demonstracji w Valletcie wojska brytyjskie otworzyły ogień do tłumu. W wyniku starć zginęło czterech Maltańczyków (Lorenzo Dyer, Giuseppe Bajada, Emmanuele Attard oraz Guglielmo Savona), którzy dziś są czczeni jako męczennicy narodowi.

Co roku 7 czerwca na Malcie odbywają się oficjalne uroczystości państwowe pod Pomnikiem Sette Giugno na Placu Pałacowym w Valletcie. Jest to dzień wolny od pracy, poświęcony refleksji nad walką o samostanowienie narodu.

Pomnik Sette Giugno w Valletcie – hołd dla ofiar zamieszek z 1919 roku – znajduje się w samym sercu stolicy Malty, na placu św. Jerzego (St. George’s Square), bezpośrednio przed Pałacem Wielkiego Mistrza. Został uroczyście odsłonięty 7 czerwca 1986 roku.

"Pomnik 7 czerwca" w Valletcie, fot. Marek Sikorski

Jest to dużych rozmiarów rzeźba z brązu, przedstawiająca sześć postaci z nagimi torsami. Dwie postacie stoją wyprostowane, trzymając maltańską flagę, co symbolizuje triumf narodowego ducha. Pozostałe cztery postacie ukazane są w dramatycznych pozach, sugerujących męczeńską śmierć od kul brytyjskich żołnierzy.

Przez pewien czas pomnik znajdował się w Ogrodach Hastings, jednak w 2016 roku powrócił na swoje pierwotne miejsce, czyli na plac św. Jerzego.

Twórcą tego pomnika był Anton Agius (1933–2008), nazywany maltańskim „rzeźbiarzem narodowym”. Stworzył wiele pomników, które charakteryzują się dynamicznymi, ekspresyjnymi formami, często nawiązującymi do walki o wolność i godność Maltańczyków.

Jego najważniejsze dzieła poza pomnikiem Sette Giugno to Pomnik Robotników (Workers' Memorial) w Msidzie z 1980 roku, Pomnik Wolności (Freedom Monument) w Birgu (Vittoriosa), upamiętniający 31 marca 1979 roku, kiedy to ostatnie wojska brytyjskie opuściły Maltę, oraz Pomnik Dun Mikiela Xerri i Towarzyszy w Valletcie, na Placu Niepodległości (Independence Square), upamiętniający egzekucję maltańskich patriotów przez Francuzów w 1799 roku. Do jego realizacji należy także pomnik maltańskiego filozofa, dziennikarza i socjalisty Manwela Dimecha w Valletcie, przed Pałacem Kastylijskim (Auberge de Castille), pomnik „ojca języka maltańskiego” Mikiela Antona Vassallego w Żebbuġ oraz słynny pomnik Wielkiego Oblężenia z 1565 roku, znajdujący się w pobliżu konkatedry pw. św. Jana Chrzciciela w Valletcie.

Agius był artystą wszechstronnym – oprócz monumentów z brązu tworzył rzeźby w drewnie oliwnym, ceramikę, a nawet projektował maltańskie znaczki pocztowe. Jego prace można zobaczyć również w wielu kościołach, m.in. w Sliemie.