Sekret płaszcza proroka Eliasza w obrazie „Matki Boskiej z Góry Karmel” w Valletcie

W ołtarzu głównym Bazyliki pw. Matki Bożej z Góry Karmel w Valletcie znajduje się barokowy obraz o niezwykłym znaczeniu dla dziejów kultu religijnego. Przedstawia on, przyozdobioną w płaszcz i koronę podtrzymywaną przez anioły, tronującą Matkę Bożą z Dzieciątkiem,  które ręką wskazuje na Jej pierś  jako znak, że ona jest Jego Matką jako Zbawiciela. Maryja trzyma w dłoni szatę, którą przekazuje stojącemu obok św. Szymonowi Stockowi, natomiast po drugiej stronie stoi św. Agata. Ta scena kryje w sobie pewien zapomniany dziś sekret, który dotyczy głębokiego znaczenia płaszcza jako wierzchniego okrycia.

Ołtarz główny w Bazylice pw. Matki Boskiej z Góry Karmel w Valletcie, fot. Marek Sikorski

Aby go zrozumieć, należy sięgnąć do biblijnej Pierwszej i Drugiej Księgi Królewskiej, w których odnajdujemy opisy historii płaszcza proroka Eliasza:

„Odszedł stamtąd i znalazł Elizeusza, syna Szafata, orzącego: dwanaście par wołów przed nim, a on przy dwunastej. Wtedy Eliasz, podszedłszy do niego, zarzucił na niego swój płaszcz” (1 Krl 19, 19);„Wtedy Eliasz wziął swój płaszcz, zwinął go i uderzył w wody, które się rozdzieliły w obydwie strony, tak iż oni obaj przeszli po suchym dnie” (2 Krl 2, 8);„Wziął płaszcz Eliasza, który spadł z góry od niego, uderzył w wody i rzekł: «Gdzie jest Pan, Bóg Eliasza?» I uderzył w wody, a one rozdzieliły się w obydwie strony. I Elizeusz przeszedł” (2 Krl 2, 14).

Karmelici uważali, że prorok Eliasz – co sugerują również inne fragmenty Ksiąg Królewskich – zapowiedział obecność Maryi jako Pośredniczki Łask. Znakiem tego pośrednictwa miał być właśnie płaszcz Eliasza, który prorok przekazał swojemu następcy Elizeuszowi, a ten, używając go, dokonywał cudów. Płaszcz Eliasza symbolizował łączność Nieba z Ludem Wybranym, a w późniejszej interpretacji – pośrednictwo Maryi w rozdzielaniu Bożych łask dla Ludu Wiernych, czyli wyznawców Chrystusa i Jego Matki. W katolicyzmie to właśnie wiara w orędownictwo Maryi ukształtowała u karmelitów kult „płaszcza łask maryjnych”, który z czasem zaczęto nazywać szkaplerzem (od łacińskiego słowa scapulare, pochodzącego od scapula – ramiona, barki, plecy).

Karmelici to zakon maryjny ( o tym nawet mówi ich nazwa: "Ordo fratrum Beatae Virginis Mariae de monte Carmel" a także reguła zakonna). Zakon karmelitów nie posiada jednej, konkretne daty  powstania, bo wyewoluował z luźnej grupy pustelników. Istnieją jednak trzy kluczowe daty wyznaczające formalne i prawne etapy narodzin zakonu:  ok. 1155–1156 rok (Początki na Górze Karmel) – tradycyjna i umowna data zorganizowania się grupy zachodnich pielgrzymów i krzyżowców w formalną wspólnotę eremicką na zasadzie życia zakonnego; lata 1206–1214 to najważniejszy moment formacyjny, wtedy pustelnicy pod przewodnictwem przeora Brokarda otrzymują od św. Alberta, łacińskiego patriarchy Jerozolimy, tzw. „formułę życia” -(pierwszą regułę);  30 stycznia 1226 roku zostaje zatwierdzona przez papieża Honoriusz III bullą "Ut conversationis vestrae" reguła zakonna (karmelici przeszli reformę w skutek, której podzieli się na karmelitów trzewiczkowych i karmelitów bosych; wielkimi świętymi tego zakonu byli teologowie i mistycy św. Jan od Krzyża i św. Teresa z Avili).

Jednakże karmelici swoje początki, zgodnie z własną tradycją, wywodzą od czasów proroka Eliasza i pierwszych., starożytnych,  pustelników z Góry Karmel. A w proroctwach Eliasza dopatrują się zapowiedzi Maryi jako Matki Mesjasza: „Za siódmym razem powiedział: «Oto obłok mały jak dłoń człowieka podnosi się z morza!» Wtedy mu rozkazał: «Idź, powiedz Achabowi: Zaprzęgaj i odjeżdżaj, aby cię deszcz nie zaskoczył»” (1 Krl 18, 44). Wspomnianym obłokiem miała być Maryja, nazywana przez karmelitów Gwiazdą Morza (Stella Maris). Tę teologiczną ideę pielęgnowali i rozwijali w swoim zakonie, też jako odniesienie do maryjnego kultu religijnego. Z tego powodu też w swoim herbie zakon posiada symboliczny wizerunek Góry Karmel oraz gwiazdę symbolizującą Matkę Bożą.

Zatem szkaplerz karmelitański to w sensie duchowym nic innego jak płaszcz proroka Eliasza, który Maryja przekazała w ręce karmelitów w osobie św. Szymona Stocka. Według tradycji karmelitańskiej wydarzenie to miało miejsce w 1251 roku. Z tego powodu obraz z Valletty ukazuje św. Szymona Stocka odbierającego z rąk Maryi ów profetyczny płaszcz. Kościół głosi, że do objawienia doszło w nocy z 15 na 16 lipca w Aylesford w Anglii, w tamtejszym klasztorze karmelitańskim. Wizję tę uznali za prawdziwą miał ponoć uznać papież  Jan XXII w 1322 roku..

Przywileje szkaplerza karmelitańskiego zatwierdzali również inni następcy św. Piotra: Klemens VII (w 1528 i 1530 roku), Paul III (w 1534 i 1539), św. Pius V (w 1564), Grzegorz XIII (w 1577), Paweł V (w 1613), Klemens X (w 1673) oraz Pius XI (w 1922). W 1726 roku liturgiczne wspomnienie Matki Bożej z Góry Karmel, obchodzone 16 lipca, zostało rozciągnięte na cały Kościół powszechny.

W ten sposób szkaplerz karmelitański stał się jedną z najpopularniejszych form pobożności maryjnej w Kościele katolickim. Jej istotą jest głęboka wiara w opiekę Maryi za życia oraz w godzinę śmierci. Wiąże się z nią obietnica, że każdy, kto pobożnie nosi szkaplerz, uniknie ognia piekielnego, a jeśli trafi do czyśćca, Maryja osobiście uwolni go stamtąd w pierwszą sobotę po jego śmierci. Z resztą pokazuje to  na obrazie scena z pokutującymi duszami w czyśćcu.

Kultowi szkaplerza i wstawiennictwa Maryi jako Orędowniczki dusz w czyśćcu towarzyszyło powstawanie Bractw Szkaplerznych, nad którymi opiekę duchową sprawowali karmelici.

Poważny udział w rozwoju i zakorzenieniu tego kultu mieli karmelici z Malty, którzy osiedlili się na wyspie w 1418 roku. Z czasem weszli oni w posiadanie specjalnie dla nich ufundowanego kościoła pw. Matki Boskiej z Góry Karmel w Valletcie (w czasie II wojny światowej Niemcy brutalnie zbombardowali ten kościół, dopiero wiele lat po wojnie odbudowano).

Świątynia ta stała się jednym z największych ośrodków kultu maryjnego w regionie i to stamtąd nabożeństwo szkaplerzne rozprzestrzeniało się na inne kraje basenu Morza Śródziemnego. Maltańscy karmelici błogosławili miejscowych marynarzy oraz Kawalerów Maltańskich, nakładając im szkaplerze. Rycerze i żeglarze, biorąc udział w krwawych bitwach morskich z muzułmanami, traktowali to brązowe sukno jako niezłomną, duchową tarczę ochronną. Od samego początku szkaplerz jest traktowany w teologii jako sakramentarium, czyli widzialny znak o charakterze religijnym, którego pobożne używanie przynosi ze sobą liczne skutki duchowe.

Obraz z Valletty stał się wzorem dla wielu innych przedstawień Matki Bożej Szkaplerznej. Wyróżnia go jednak obecność św. Agaty, dziewicy i męczennicy niezwykle popularnej w tym regionie, ukazywanej z tradycyjnym atrybutem w postaci odciętych piersi, co nawiązuje do tortur, jakie poniosła przed śmiercią.

Innym popularnym sposobem przedstawiania Matki Bożej Szkaplerznej jest wizerunek, na którym Maryja wraz z Dzieciątkiem Jezus przekazuje szkaplerz w jego najbardziej powszechnej, współczesnej formie – jako dwa małe kawałki sukna połączone tasiemką, na których zazwyczaj widnieją wizerunki lub symbole Jezusa i Jego Matki.

Tego przykładem w Bazylice w Valletcie jest figura Matki Bożej Szkaplerznej znajdująca się w bocznej kaplicy pod Jej wezwaniem, a także rzeźba umieszczona na zewnętrznym narożniku tej świątyni.

Matka Boska z Dzieciątkiem z Góry Karmel, Bazylika pw. Matki Boskiej z Góry Karmel w Valletcie, fot. Marek Sikorski