Orły z Valletty. Symbole potęgi i wiary

 W historii sztuki europejskiej istnieją miejsca, w których architektura i rzeźba nie pełnią jedynie funkcji estetycznej, lecz stają się potężnym narzędziem retorycznym. Valletta – miasto- twierdza i zarazem klasztor - wykute w złocistym wapieniu przez Zakon Maltański – jest jednym z najbardziej wyrazistych przykładów takiej koncepcji. Dostrzegamy tu, że kluczowe motywy, ze szczególnym uwzględnieniem postaci orła oraz mechanicznego teatru czasu, tworzą spójny i przemyślany program ideowy.

Program ten, choć na pierwszy rzut oka zdaje się służyć wyłącznie legitymizacji politycznej suwerenności Wielkich Mistrzów, w rzeczywistości skrywa znacznie głębszą strukturę duchową. Motyw orła w Valletcie to manifestacja siły i chwały, ale przede wszystkim ciche, a jednak wszechobecne nawiązanie do św. Jana Ewangelisty – patrona natchnienia i Boskiej Mądrości. Nadaje to świeckim atrybutom władzy głęboki wymiar metafizyczny, stawiając je obok postaci św. Jana Jałmużnika i św. Jana Chrzciciela – głównych patronów Zakonu.

Obecność orła w sztuce miasta była od początku zakorzeniona w systemie heraldycznym, stanowiąc wizualny pomost między ziemską genealogią a niebiańską protekcją. Wizerunek tego ptaka pojawiał się w herbach wielu Wielkich Mistrzów, jak choćby w tarczy Jeana de Lascaris-Castellara, gdzie czarne dwugłowe orły symbolizowały bizantyjskie korzenie i imperialne ambicje rodu. Jednak w specyficznym klimacie intelektualnym Malty orzeł rzadko pozostawał jedynie suchym znakiem szlachectwa. Częściej pełnił funkcję „trzymacza” tarczy lub dominującego godła, które w sposób subtelny przypominało rycerzom o ich podwójnej naturze: wojowników i zakonników. Każda rzeźba ptaka w przestrzeni pałacowej była więc nie tylko gloryfikacją konkretnego rodu, ale też nieustannym przywołaniem patrona, pod którego duchowymi skrzydłami Zakon realizował swoją misję. Orzeł stawał się tu symbolem ascezy – wzbijania się ponad materię ku czystemu światłu prawdy.

Orzeł przy studni, Pałac Wielkich Mistrzów w Valletcie, fot. autor

Centralnym punktem wyeksponowania orła w jego symbolicznym znaczeniu jest Dziedziniec Księcia Alfreda w Pałacu Wielkich Mistrzów. Znajdująca się tam barokowa studnia, zwieńczona rzeźbą orła, stanowi fascynujące studium przypadku z pogranicza hydrotechniki i teologii politycznej. W klimacie Malty, gdzie woda była towarem deficytowym, jej ujęcie stawało się naturalnym miejscem ekspozycji symboli władzy. Woda w tym kontekście przestaje być tylko fizyczną substancją; staje się filozoficznym symbolem życia, oczyszczenia i Bożej łaski. Pałacowy orzeł z wapienia stał się uosobieniem barokowej terribilità – groźnej wspaniałości. Rzeźbiarz ujął ptaka w momencie czujnego napięcia, co w historii sztuki odczytywane jest jako vigilantia. Jednak ta czujność nie odnosi się wyłącznie do murów twierdzy. Jako jedyne stworzenie zdolne według antycznych przekonań patrzeć bezpośrednio w słońce, orzeł ten stawał się alter ego Wielkiego Mistrza jako strażnika czystości wiary, zdolnego kontemplować Boskie Światło bez lęku i przekazywać jego blask poddanym poprzez mądre rządy.

Nad wspomnianą studnią odnajdujemy jeszcze jeden element tego barokowego uniwersum – Zegar Wieżowy Manuela Pinto de Fonseca z 1745 roku. Figurki Maurów wybijające godziny młotami niosły w ówczesnym kontekście komunikat o dominacji nad wrogiem, ale z perspektywy filozoficznej mechanizm ten jest refleksją nad Chronosem i Kairosem. Czas ziemski, odmierzany uderzeniami młotów, jest nieubłagany, lecz tarcza zegara informująca o fazach księżyca wpisuje ludzkie trwanie w porządek wieczny i kosmiczny. Rycerz spoglądający na zegar widział nie tylko upływające godziny służby, ale i harmonię wszechświata, w której każdy moment ma swoje sakralne znaczenie. Mechanizacja postaci wroga była wyrafinowanym zabiegiem, lecz w głębszym sensie zegar ten uczył pokory wobec czasu, który ostatecznie niweluje wszelkie ziemskie konflikty, pozostawiając jedynie to, co duchowe.

                                                 Fontanna De Rohana, Valletta, fot. autor

Ta narracja znajduje swoją kontynuację i wzmocnienie na Placu św. Jerzego, gdzie dwie historyczne fontanny tworzą swoisty dialog form i materiałów. Pierwsza z nich, Fontana dell'Aquila, usytuowana monumentalnie od strony Archbishop Street, przesuwa akcent z wapiennej kruchości ku metalowej trwałości dzięki charakterystycznej, odlanej z brązu figurze orła. Brąz, materiał tradycyjnie zarezerwowany dla pomników monarszych, podnosi rangę wodotrysku do poziomu pomnika państwowego. Po przeciwnej stronie znajduje się Fontanna De Rohana; wkomponowana w fasadę dawnej Kancelarii, dopełnia ten obraz jako symbol sprawnego panowania Zakonu. Jednak nawet tutaj, w samym centrum świeckiego życia miasta, postać orła górującego nad wodą przypomina o św. Janie, który w swojej Ewangelii jako pierwszy nazwał Chrystusa „źródłem wody żywej”. Woda wypływająca spod brązowych skrzydeł staje się więc darem nie tylko materialnym, ale i duchowym – przypomnieniem, że życie fizyczne bez oparcia w Logosie jest tylko kruchym trwaniem.

Lektorium z orłem, konkatedra pw. św. Jana Chrzciciela w Valletcie, fot. autor

Prawdziwy klucz do odczytania tej symboliki odnajdujemy jednak dopiero w konkatedrze pw.  św. Jana Chrzciciela w Valletcie. To tam orzeł ostatecznie zdejmuje zbroję i ukazuje swoje sakralne oblicze, tłumacząc sens wszystkich innych wizerunków rozsianych po mieście. Najwyrazistszym dowodem na religijny wymiar tego motywu jest wspaniałe lektorium – miejsce głoszenia Słowa Bożego. Orzeł wspierający pulpit podtrzymuje księgę Ewangelii, co stanowi bezpośrednie odwołanie do ikonografii św. Jana Ewangelisty. W tym kontekście orzeł z pałacowej studni i brązowy ptak z placu św. Jerzego przestają być tylko znakami świeckiego triumfu. Stają się częścią większej, nierozerwalnej całości, w której władza nad wodą i ziemią jest jedynie odbiciem wyższej hierarchii niebiańskiej.

Na kilku marmurowych posadzkach konkatedry, na płytach nagrobnych zakonników maltańskich, również pojawia się niekiedy orzeł. Występuje on obok motywów śmierci i jej triumfu, ale też wiary, że śmierć jest bramą, przez którą nastąpi Zmartwychwstanie. Sugeruje to, że zmarły rycerz kierował się w życiu nie tylko kodeksem honorowym, ale przede wszystkim przesłaniem płynącym ze słów Ewangelii św. Jana, której symbolem jest właśnie orzeł: „Te zaś zapisano, abyście wierzyli, że Jezus jest Mesjaszem, Synem Bożym, i abyście wierząc, mieli życie w imię Jego” (J 20,31).

Valletta jawi się zatem jako projekt ideowy niemal doskonały, w którym nie istnieje granica między sferą militarną a sakralną, między sacrum a profanum. Każdy rzeźbiony orzeł, niezależnie czy stoi przy źródle wody, czy zdobi wnętrze świątyni, jest strażnikiem tej samej Prawdy. Świecka chwała i religijna kontemplacja zlewają się tu w jedno, a barokowa sztuka staje się najwyższą formą modlitwy i wyznania wiary. Woda jako źródło życia, orzeł jako symbol Boskiego natchnienia i zegar jako miara doczesności tworzą triadę definiującą maltańską tożsamość. Sztuka w tym mieście uczy nas, że jest ona zapisem wiary, a pod skrzydłami orła – symbolu siły i ewangelicznego światła – człowiek odnajduje swoje miejsce między tym, co przemijające, a tym, co wieczne. Valletta pozostaje nieśmiertelnym świadectwem epoki, w której piękno było służebnicą wiary, a każde dzieło opowiadało o tęsknocie za spotkaniem z Bogiem. 

Nie zapomnijmy, że Valletta została powołana do istnienia nie jako miasto twierdza, lecz jako klasztor mający stać się twierdzą wiary, męczeństwa i uświęcenia - o tym przecież świadczy tu olbrzymia ilość kościołów i różnych dzieł sztuki sakralnej.

Architektura i symbolika Porte des Bombes we Florianie

 Bramy miejskie w architekturze nowożytnej pełniły funkcję znacznie wykraczającą poza rolę czysto komunikacyjną. Jako elementy infrastruktury urbanistycznej o wysokiej randze reprezentacyjnej, stanowiły symboliczne punkty przejścia, związane z ideą triumfu, władzy oraz kontroli przestrzeni. Ich forma architektoniczna i program dekoracyjny służyły głoszeniu treści ideowych gloryfikujących fundatora, władcę bądź określoną doktrynę polityczno-militarną. Najczęściej forma architektoniczna bram miejskich nawiązywała do antycznych łuków triumfalnych.

 Porte des Bombes we Florianie, domena publiczna:
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Malta_-_Floriana_-_Triq_Nazzjonali_-_Porte_des_Bombes_(N)_02_ies.jpg

Jednym z wyrazistych przykładów takiego ujęcia jest Porte des Bombes (malt. Bieb il-Bombi, wł. Porta delle Bombe, pol. Brama Bomb) – monumentalna brama miejska położona we Florianie na Malcie. Obiekt został ufundowany przez Wielkiego Mistrza Zakonu Maltańskiego Ramona Perellosa y Roccafula (1637–1720) i wzniesiony w latach 1720–1721 według projektu francuskiego architekta i inżyniera wojskowego Charles’a François de Mondiona (1681–1733). Koszt realizacji wyniósł 6000 scudi.

Brama powstała w okresie dojrzałego baroku, jednak jej forma wykazuje silne odniesienia do architektury późnorenesansowej, wywodzące się z XVI-wiecznej teorii architektury.

Kompozycja Porte des Bombes nawiązuje bezpośrednio do wzorców zawartych w traktacie Sebastiana Serlia (1475-1554) „Tutte l’opere d’architettura et prospettiva”, jednym z najważniejszych dzieł teoretycznych w historii architektury europejskiej (np. jedno z wydań pochodzi z 1663 r.).

Publikacja ta przyczyniła się do upowszechnienia porządków klasycznych oraz określonych schematów kompozycyjnych, które znalazły zastosowanie nie tylko w architekturze rezydencjonalnej i miejskiej, lecz również w budownictwie obronnym. Pierwotna forma bramy, posiadająca jedno przejście, niemal dosłownie powtarza jeden z projektów Serlia i pełniła funkcję zewnętrznej bramy wjazdowej do Floriany.

Porte des Bombes we Florianie, po 1868 roku, domena publiczna:
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tram_at_Porte_des_Bombes,_Floriana.jpg

W 1868 roku, w okresie rządów brytyjskich, obiekt został rozbudowany o drugie przejście, co miało związek z intensyfikacją ruchu kołowego w rejonie Grand Harbour. Projekt przebudowy opracował pułkownik E. W. Dunford z Royal Engineers, a koszt inwestycji wyniósł 900 funtów. Kolejne ingerencje w strukturę bramy miały miejsce na początku XX wieku, kiedy usunięto część dekoracji w obrębie przejazdów w celu umożliwienia przejazdu tramwajów. Następnie zlikwidowano tzw. lunetę (zewnętrzny element fortyfikacji) oraz fragmenty murów po obu stronach bramy, co było konsekwencją rozwoju infrastruktury drogowej i wzrostu natężenia ruchu samochodowego w latach 1930. Przekształcenia te doprowadziły do utraty pierwotnego kontekstu fortyfikacyjnego, nadając obiektowi charakter zbliżony do łuku triumfalnego.

Porte des Bombes we Florianie, wersja najstarsza, domena publiczna:
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Soldat_de_la_Cavalerie,_et_vue_de_Porte_bombés_(NYPL_b14896507-120274).tiff

Program dekoracyjny Porte des Bombes obejmuje panoplia, często mylnie interpretowane wyłącznie jako przedstawienia armat. W rzeczywistości są to rozbudowane kompozycje militarne, od których pochodzi pierwotna nazwa obiektu – Porta dei Cannoni. Termin „panoplia” wywodzi się z greckich słów pan (wszystko) oraz hoplon (uzbrojenie hoplity) i w epoce nowożytnej odnosił się do dekoracyjnych przedstawień zestawów broni, tarcz i elementów uzbrojenia, komponowanych w sposób symboliczny i reprezentacyjny. Motyw ten był powszechnie stosowany w architekturze XVII i XVIII wieku, zwłaszcza w kontekście budowli o charakterze militarnym i ceremonialnym.

Znaczenie ideowe panoplii w Porte des Bombes wzmacniają inskrypcje łacińskie. Tablica z napisem „DVM THRACES VBIQUE PVGNO IN SEDE SIC TVTA CONSTO MDCCXXI” („Podczas gdy wszędzie walczę z Turkami, jestem bezpieczny w swoim siedlisku – 1721”) jednoznacznie odwołuje się do militarnej misji Zakonu Maltańskiego jako obrońców chrześcijaństwa przed Imperium Osmańskim. Po przeciwnej stronie umieszczono inskrypcję „AD MAJOREM POPVLI COMMODITATEM MDCCCLXVIII” („Dla większej wygody społeczeństwa – 1868”), odnoszącą się do XIX-wiecznej przebudowy bramy. Towarzyszą im herby Wielkiej Brytanii, Zakonu Maltańskiego oraz samego Perellosa, którego herb widnieje również w centralnym panoplium. W dolnej partii belkowania umieszczono krzyże maltańskie, stanowiące czytelny znak tożsamości zakonu.

W bezpośrednim sąsiedztwie bramy znajdują się dwa kamienne filary, zwieńczone masywnymi kamiennymi kulami, stylizowanymi na pociski artyleryjskie (bomby). Elementy te, pełniące funkcję symbolicznych znaków granicznych i trofeów militarnych, nadały obiektowi jego współczesną nazwę – Porte des Bombes.

Brama ta należy do nielicznych na Malcie przykładów architektury miejskiej, w której zastosowano naturalnej wielkości przedstawienia uzbrojenia artyleryjskiego w formie panoplii.

Drugim analogicznym obiektem jest Brama św. Heleny w Cospicua (Bormla), wzniesiona w 1736 roku, również według projektu Charles’a François de Mondiona, autora także monumentalnej bramy w Mdinie (1724), dawnej stolicy Malty.

Śmierć, przemijalność żywota i wiara w zmartwychwstanie. O pewnych zabytkach w Valletcie

 Płyty nagrobne, nawa główna konkatedry pw. św. Jana Chrzciciela w Valletcie,

fot. Marek Sikorski

Od średniowiecza kościoły pełniły funkcję miejsc pochówku dostojników kościelnych, co wynikało zarówno z utrwalonej tradycji, jak i z przepisów synodalnych oraz zakonnych. Po ich śmierci wystawiano monumentalne pomniki nagrobne, wśród których spotykamy epitafia wiszące, nagrobki tubowe, baldachimowe oraz pomniki z figurą leżącą.

Fundowanie pomników nagrobnych było nierozerwalnie związane z liturgią oraz wiarą w "communio sanctorum", czyli Świętych Obcowanie. Z tego powodu umieszczano je zazwyczaj w osobnych kaplicach lub w innych szczególnie ważnych przestrzeniach liturgicznych, takich jak nawa główna świątyni. Całość tej praktyki pozostawała w ścisłym związku z wiarą w życie pozagrobowe, zmartwychwstanie oraz zbawienie.
Jednym z najbardziej wyjątkowych przykładów tego religijnego zjawiska, szczególnie silnie obecnego w epoce kontrreformacji i w sztuce baroku, jest posadzka konkatedry pw. św. Jana Chrzciciela w Valletcie. Została ona pokryta inkrustowanymi marmurem płytami nagrobnymi. Znajduje się tam około 405 płyt upamiętniających najwybitniejszych rycerzy Zakonu Joannitów, z których wielu wywodziło się z wielkich arystokratycznych rodów katolickiej Europy.

Upamiętnione osoby reprezentują różne stopnie hierarchii zakonnej – od wielkich mistrzów zakonu, przez admirałów, aż po dowódców i zasłużonych rycerzy. Korony i diademy widniejące na płytach wskazują na najwyższy status społeczny i szlacheckie pochodzenie pochowanych. Datowanie nagrobków obejmuje okres od końca XVII do końca XVIII wieku.
Wszystkie pomniki nagrobne zaprojektowano indywidualnie i wykonano z precyzyjnie dobranego, szlachetnego, barwnego marmuru. Każdy z nich jest bogato zdobiony symbolami triumfu, sławy i śmierci, a także motywami przemijalności dóbr ziemskich, upływu czasu oraz marności ludzkiego życia. Szkielety, czaszki, klepsydry oraz liczne inne charakterystyczne dla sztuki baroku symbole wanitatywne wyrażają kres życia doczesnego i początek życia wiecznego w zjednoczeniu z Bogiem. Do najczęściej występujących motywów należą anioł sławy dmący w trąbę oraz anioły trzymające wieńce laurowe, symbolizujące zwycięstwo. Na niektórych płytach przedstawiono broń i sceny bitewne jako świadectwo rycerskości i militarnych zasług pochowanych.
Płyty te zawierają łacińskie inskrypcje o treściach eschatologicznych, imiona zmarłych oraz często rozbudowane opisy ich cnót i osiągnięć jako rycerzy maltańskich.
Jedna z płyt nagrobnych poświęcona jest upamiętnieniu zasług i cnót joannity Mattii Pretiego – wybitnego malarza barokowego, autora obrazów olejnych znajdujących się w tej świątyni oraz monumentalnych malowideł na sklepieniu, przedstawiających życie patrona Zakonu Joannitów, św. Jana Chrzciciela.
W XIX wieku płyty nagrobne zostały poddane restauracji pod kierunkiem Giuseppe Hyzlera, a następnie ponownie ułożone w obecnym porządku.

Płyta nagrobna Mattia Preti, nawa główna konkatedry pw. św. Jana Chrzciciela w Valletcie,

fot. Marek Sikorski

Pomnik św. Pawła w Valletcie na Malcie

Pomnik św. Pawła w Valletcie na Malcie, fot. Marek Sikorski

.

Święty Paweł – Patron i Symbol Malty

Malta jako kraj jest nierozerwalnie związana z postacią św. Pawła Apostoła, zarówno w wymiarze religijnym, jak i państwowym. Święty ten jest głównym patronem wyspy, a najważniejsze poświęcone mu święto – Dzień Rozbicia Okrętu św. Pawła (Feast of St. Paul's Shipwreck) – obchodzone 10 lutego, ma status święta narodowego i jest dniem wolnym od pracy.

Wszystko to za sprawą biblijnej opowieści zawartej w "Dziejach Apostolskich", opisującej skutki tragicznego rozbicia się statku u wybrzeży wyspy w 60 r. n.e. Na pokładzie jednostki znajdował się św. Paweł, a samo wydarzenie tak opisuje Biblia:

„Po ocaleniu dowiedzieliśmy się, że wyspa nazywa się Malta. Tubylcy okazywali nam niespotykaną życzliwość; rozpalili ognisko i zgromadzili nas wszystkich przy nim, bo zaczął padać deszcz i zrobiło się zimno. Kiedy Paweł nazbierał wielką naręcz chrustu i nałożył do ognia, żmija, która wypełzła na skutek gorąca, uczepiła się jego ręki. Gdy tubylcy zobaczyli gada wiszącego u jego ręki, mówili jeden do drugiego: «Ten człowiek jest na pewno mordercą, bo choć wyszedł cało z morza, bogini zemsty nie pozwala mu żyć». On jednak strząsnął gada w ogień i nic nie ucierpiał. Tamci spodziewali się, że opuchnie albo nagle padnie trupem. Lecz gdy długo czekali i widzieli, że nie stało mu się nic złego, zmieniwszy zdanie mówili, że jest bogiem” (Dz 28, 1-6).

Święty Paweł spędził na Malcie trzy miesiące. W tym czasie nauczał, dokonywał cudów (m.in. uzdrowił ojca rzymskiego namiestnika Publiusza), ale był również więziony.

Na wyspie znajdziemy wiele pamiątek i miejsc kultu związanych z jego pobytem. Najważniejszym świadectwem religijnym jest kościół rozbitka św. Pawła w Valletcie, w którym obok barokowych obrazów znajduje się relikwiarz z kośćmi przedramienia Świętego oraz fragment kolumny, na której – według tradycji – został ścięty w Rzymie. Innym istotnym miejscem jest Grota św. Pawła w Rabacie, gdzie Apostoł miał być więziony i nad którą wznosi się barokowa bazylika.

Jednym z najnowszych dowodów wielowiekowej tradycji jest pomnik św. Pawła Apostoła Rozbitka w Valletcie. Monument stoi w pobliżu nabrzeża (rejon East Street / Lvant, niedaleko Dolnych Ogrodów Barrakka), co podkreśla związek Świętego z morzem i jego przybyciem na wyspę. Autorem dzieła jest maltański artysta Jennings Falzon (ur. 1986 r.). Pomnik odsłonięto w 2024 roku jako upamiętnienie wizyty papieża Franciszka na Malcie w 2022 roku.

Kompozycja składa się z kamiennego cokołu z inskrypcjami w językach maltańskim i angielskim oraz brązowej figury przedstawiającej św. Pawła. W jednej dłoni trzyma on wiązki chrustu, u jego stóp buchają płomienie, a drugą rękę oplata żmija. Scena ta bezpośrednio nawiązuje do opisu z Dziejów Apostolskich (Dz 28, 1-6).

Przedstawiona w rzeźbie historia z jadowitą żmiją i ogniem ma głębokie znaczenie teologiczne. Żmija symbolizuje zło, które zostaje pokonane przez ogień – znak silnej wiary i mocy zwalczania nieprzyjaciela, co stanowi istotę nauczania św. Pawła. Sam fakt rozpalenia ognia na wyspie jest symbolem początku nowej epoki – chrześcijaństwa, którego Malta stała się bastionem w basenie Morza Śródziemnego.