Architektura i symbolika Porte des Bombes we Florianie

 Bramy miejskie w architekturze nowożytnej pełniły funkcję znacznie wykraczającą poza rolę czysto komunikacyjną. Jako elementy infrastruktury urbanistycznej o wysokiej randze reprezentacyjnej, stanowiły symboliczne punkty przejścia, związane z ideą triumfu, władzy oraz kontroli przestrzeni. Ich forma architektoniczna i program dekoracyjny służyły głoszeniu treści ideowych gloryfikujących fundatora, władcę bądź określoną doktrynę polityczno-militarną. Najczęściej forma architektoniczna bram miejskich nawiązywała do antycznych łuków triumfalnych.

 Porte des Bombes we Florianie, domena publiczna:
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Malta_-_Floriana_-_Triq_Nazzjonali_-_Porte_des_Bombes_(N)_02_ies.jpg

Jednym z wyrazistych przykładów takiego ujęcia jest Porte des Bombes (malt. Bieb il-Bombi, wł. Porta delle Bombe, pol. Brama Bomb) – monumentalna brama miejska położona we Florianie na Malcie. Obiekt został ufundowany przez Wielkiego Mistrza Zakonu Maltańskiego Ramona Perellosa y Roccafula (1637–1720) i wzniesiony w latach 1720–1721 według projektu francuskiego architekta i inżyniera wojskowego Charles’a François de Mondiona (1681–1733). Koszt realizacji wyniósł 6000 scudi.

Brama powstała w okresie dojrzałego baroku, jednak jej forma wykazuje silne odniesienia do architektury późnorenesansowej, wywodzące się z XVI-wiecznej teorii architektury.

Kompozycja Porte des Bombes nawiązuje bezpośrednio do wzorców zawartych w traktacie Sebastiana Serlia (1475-1554) „Tutte l’opere d’architettura et prospettiva”, jednym z najważniejszych dzieł teoretycznych w historii architektury europejskiej (np. jedno z wydań pochodzi z 1663 r.).

Publikacja ta przyczyniła się do upowszechnienia porządków klasycznych oraz określonych schematów kompozycyjnych, które znalazły zastosowanie nie tylko w architekturze rezydencjonalnej i miejskiej, lecz również w budownictwie obronnym. Pierwotna forma bramy, posiadająca jedno przejście, niemal dosłownie powtarza jeden z projektów Serlia i pełniła funkcję zewnętrznej bramy wjazdowej do Floriany.

Porte des Bombes we Florianie, po 1868 roku, domena publiczna:
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tram_at_Porte_des_Bombes,_Floriana.jpg

W 1868 roku, w okresie rządów brytyjskich, obiekt został rozbudowany o drugie przejście, co miało związek z intensyfikacją ruchu kołowego w rejonie Grand Harbour. Projekt przebudowy opracował pułkownik E. W. Dunford z Royal Engineers, a koszt inwestycji wyniósł 900 funtów. Kolejne ingerencje w strukturę bramy miały miejsce na początku XX wieku, kiedy usunięto część dekoracji w obrębie przejazdów w celu umożliwienia przejazdu tramwajów. Następnie zlikwidowano tzw. lunetę (zewnętrzny element fortyfikacji) oraz fragmenty murów po obu stronach bramy, co było konsekwencją rozwoju infrastruktury drogowej i wzrostu natężenia ruchu samochodowego w latach 1930. Przekształcenia te doprowadziły do utraty pierwotnego kontekstu fortyfikacyjnego, nadając obiektowi charakter zbliżony do łuku triumfalnego.

Porte des Bombes we Florianie, wersja najstarsza, domena publiczna:
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Soldat_de_la_Cavalerie,_et_vue_de_Porte_bombés_(NYPL_b14896507-120274).tiff

Program dekoracyjny Porte des Bombes obejmuje panoplia, często mylnie interpretowane wyłącznie jako przedstawienia armat. W rzeczywistości są to rozbudowane kompozycje militarne, od których pochodzi pierwotna nazwa obiektu – Porta dei Cannoni. Termin „panoplia” wywodzi się z greckich słów pan (wszystko) oraz hoplon (uzbrojenie hoplity) i w epoce nowożytnej odnosił się do dekoracyjnych przedstawień zestawów broni, tarcz i elementów uzbrojenia, komponowanych w sposób symboliczny i reprezentacyjny. Motyw ten był powszechnie stosowany w architekturze XVII i XVIII wieku, zwłaszcza w kontekście budowli o charakterze militarnym i ceremonialnym.

Znaczenie ideowe panoplii w Porte des Bombes wzmacniają inskrypcje łacińskie. Tablica z napisem „DVM THRACES VBIQUE PVGNO IN SEDE SIC TVTA CONSTO MDCCXXI” („Podczas gdy wszędzie walczę z Turkami, jestem bezpieczny w swoim siedlisku – 1721”) jednoznacznie odwołuje się do militarnej misji Zakonu Maltańskiego jako obrońców chrześcijaństwa przed Imperium Osmańskim. Po przeciwnej stronie umieszczono inskrypcję „AD MAJOREM POPVLI COMMODITATEM MDCCCLXVIII” („Dla większej wygody społeczeństwa – 1868”), odnoszącą się do XIX-wiecznej przebudowy bramy. Towarzyszą im herby Wielkiej Brytanii, Zakonu Maltańskiego oraz samego Perellosa, którego herb widnieje również w centralnym panoplium. W dolnej partii belkowania umieszczono krzyże maltańskie, stanowiące czytelny znak tożsamości zakonu.

W bezpośrednim sąsiedztwie bramy znajdują się dwa kamienne filary, zwieńczone masywnymi kamiennymi kulami, stylizowanymi na pociski artyleryjskie (bomby). Elementy te, pełniące funkcję symbolicznych znaków granicznych i trofeów militarnych, nadały obiektowi jego współczesną nazwę – Porte des Bombes.

Brama ta należy do nielicznych na Malcie przykładów architektury miejskiej, w której zastosowano naturalnej wielkości przedstawienia uzbrojenia artyleryjskiego w formie panoplii.

Drugim analogicznym obiektem jest Brama św. Heleny w Cospicua (Bormla), wzniesiona w 1736 roku, również według projektu Charles’a François de Mondiona, autora także monumentalnej bramy w Mdinie (1724), dawnej stolicy Malty.