Kościoły, głównie katedry średniowiecznej i nowożytnej Europy pełniły funkcję znacznie szerszą niż wyłącznie liturgiczną. Były one jednocześnie miejscami upamiętniania zmarłych zasłużonych dla Kościoła i wspólnot religijnych, a niejednokrotnie przyjmowały formę rozległych nekropolii.
%20%E2%80%94%20kopia.jpg)
Szczególnie wyraziście rola ta ujawnia się w konkatedrze św. Jana Chrzciciela w Valletcie – głównej świątyni Zakonu Maltańskiego. W jej wnętrzu współistnieją różnorodne formy upamiętnienia zmarłych: płyty nagrobne wkomponowane w posadzkę, ścienne pomniki sepulkralne oraz sarkofagi, tworzące złożony krajobraz pamięci, hierarchii i wiary w zmartwychwstanie. Każda z tych form wskazuje miejsce pochówku i również wyrażą treści ideowe związane z cnotą chrzęścijańską, ziemską chwałą, i wiara w zmartwychwstanie.
Jednym z ważniejszych dzieł sztuki sepulkralnej w tym kontekście jest płyta nagrobna Mattii Pretiego (1613–1699), wybitnego malarza barokowego i rycerza Zakonu Maltańskiego. Jest ona jedną z 430 płyt nagrobnych rycerzy i dostojników Zakonu znajdujących się w posadzce tej świątyni.
Płyta nagrobna Mattii PretIego powstała krótko po śmierci artysty w 1699 roku. Jej fundatorem był fra Camillus Albertini, przeor klasztoru w Barletcie i bliski przyjaciel malarza, co nadaje temu zabytkowi wyraźnie osobisty, a zarazem elitarny charakter. Preti, jeden z najwybitniejszych twórców baroku włoskiego, znany jako Il Cavalier Calabrese, od lat sześćdziesiątych XVII wieku pozostawał w ścisłym związku z Zakonem Maltańskim, bo był zakonnikiem rangi rycerza łaski.
Dla Zakonu zrealizował monumentalny cykl malowideł ściennych w konkatedrze w Valletcie, poświęconych życiu św. Jana Chrzciciela – patrona Zakonu – a także liczne obrazy ołtarzowe oraz wiele innych dzieł malarstwa barokowego na Malcie, głównie były to obrazy relegine o tematyce hagiograficznej i maryjnej.
Płyta nagrobna Mattia Pretiego jest bezpośrednio związana z miejscem pochówku artysty i stanowi integralny element nekropolii rycerzy maltańskich w tej świątyni. Wszystkie te zabytki łączy wspólny program ideowy, odnoszący się do przemijalności życia doczesnego oraz do utrwalania zasług dla chrześcijaństwa. Powstały one w epoce kontrreformacji – okresie wzmożonej religijności, u podstaw której leżała katolicka idea obrony wiary wobec herezji, schizmy oraz zagrożenia ze strony świata islamskiego.
Inskrypcja, fragment płyty nagrobnej Mattia Pretiego, fot. Marek Sikorski
Decydujące znaczenie dla interpretacji płyty ma jej eschatologiczny kontekst. Liczne płyty nagrobne rycerzy i dostojników, stanowiące fizyczny komponent posadzki, ozdobione są motywami czaszek, skrzyżowanych piszczeli, szkieletów oraz rozmaitych symboli vanitatywnych, bezpośrednio związanych z ideą memento mori. Dawni wierni poruszali się po posadzce świątyni jako po znakach śmierci, co potęgowało doświadczenie przemijalności ciała i kierowało refleksję ku wierze w zmartwychwstanie oraz sąd ostateczny. W przeciwieństwie do wielu ściennych pomników nagrobnych tej świątyni, tutaj śmierć ukazana została w sposób bezpośredni, nieuchronny i budzący grozę.
Kompozycja płyty nagrobnej Mattii Pretiego jest stosunkowo prosta. Ma ona kształt prostokąta z szeroką ramą ozdobioną motywami czaszek i piszczeli. W górnej części umieszczono kartusz z herbem zmarłego na tle krzyża maltańskiego, poniżej zaś rozbudowaną inskrypcję ujętą w ornamentalne obramienie kartuszowe:
„Bogu Najwyższemu i Wszechmogącemu, tu spoczywa wielki blask malarstwa, komandor fra Mattia Preti, który po zdobyciu największej renomy za pomocą pędzla malarskiego w Rzymie, Wenecji i Neapolu, przybył na Maltę pod patronatem najwybitniejszego Wielkiego Mistrza de Redina, gdzie obsypany pochwałami przez Zakon Jerozolimski, został bezinteresownie przyjęty do kompanii rycerzy czcigodnego langue (języka) włoskiego, kiedy upiększył ten kościół niespotykanymi malowidłami, niezrównanym malarstwem, wkrótce pobudzony gorliwością wielkiego współczucia, przekazał ogromną sumę pieniędzy, zarobionych na swoich obrazach, biednym, pozostawiając przykład malarzom, aby nauczyli się malować dla wieczności, do której odszedł cztery lata przed swoimi dziewięćdziesiątymi urodzinami, w dniu 3 stycznia 1699 r., fra Camillo Albertini, przeor Barletty, postawił ten nagrobek swojemu drogiemu przyjacielowi”.
Tekst inskrypcji wyraża wzorzec idealnej biografii chrześcijańskiego artysty, opartej na trzech zasadniczych etapach: doczesnej sławie (gloria mundi), moralnej przemianie (translatio virtutis) oraz wzgardzie dla świata (contemptus mundi). Preti ukazany zostaje jako magnum picturae decus – „wielka chluba malarstwa”, artysta triumfujący w Rzymie, Wenecji i Neapolu, a więc w najważniejszych ośrodkach artystycznych Italii. Sława ta nie stanowi jednak celu samego w sobie, lecz zostaje podporządkowana wyższemu powołaniu. Po przybyciu na Maltę artysta oddaje swoje mistrzostwo na służbę Zakonu Maltańskiego i Kościoła, uzyskując wysoką godność zakonną oraz rycerską nie z racji urodzenia, lecz dzięki zasługom.
Połączenie słowa, symboliki sepulkralnej oraz motywu heraldycznego kreuje spójny obraz życia Mattia Pretigo, ktore podporządkował idei zbawienia. Śmierć jawi się tu nie jako kres, lecz jako przejście ku wieczności.
Istotną rolę w ideowym programie płyty odgrywa również motyw caritas, wyraźnie podkreślony w treści inskrypcji. Wzmianka o hojności Pretiego wobec ubogich brzmi jak echo ewangelicznego wezwania do miłości bliźniego, które w barokowej duchowości uchodziło za jedną z najpewniejszych dróg ku zbawieniu. Caritas – jedna z trzech cnót teologalnych (nie teologicznych) – nie była tu cnotą deklarowaną, lecz praktykowaną, wyrażającą się w realnym geście oddania dóbr, czasu i talentu potrzebującym. Płyta nagrobna Mattii Pretego, jej kompozycja oraz obszerna inskrypcja mówią zatem o sensie życia pobożnego i pełnego cnót artysty, w którym sztuka, wiara i miłość bliźniego splatają się w jedno świadectwo, przekraczające granicę śmierci i dające nadzieję na zbawienie.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz