Na tropach lwów i jednorożców w Valletcie

Barokowa Valletta nie jest jedynie miastem, lecz świadomie zaprojektowanym obrazem epoki – kamiennym manifestem kontrreformacji, militarnej  potęgi Zakonu św. Jana jako obrońców chrześcijaństwa oraz wyrazem ich pobożności.
Założona w 1566 roku z inicjatywy wielkiego mistrza Jeana de Valette’a, miała od początku pełnić rolę twierdzy wiary i pomnika zwycięstwa chrześcijaństwa nad islamem po wielkim oblężeniu Malty w 1565 roku.
Jej architektura i rzeźba tworzą spójną opowieść o walce, cnocie i chwale Joannitów, którzy na styku chrześcijańskiego Zachodu i świata islamu budowali swoją tożsamość nie tylko orężem, lecz także językiem symboli.
W tej gęstej od znaczeń przestrzeni szczególną rolę odgrywają motywy lwa i jednorożca – zwierząt prowadzących uważnego obserwatora przez duchowy i ideowy krajobraz miasta.

Regularny, oparty na siatce ulic plan urbanistyczny Valletty, zaprojektowany przez Francesca Laparellego, ucznia Michała Anioła, podporządkowano zasadom nowoczesnej fortyfikacji bastionowej. Monumentalne mury, bastiony św. Elma, św. Michała i św. Jakuba oraz surowa architektura pałacowa tworzyły ramę dla miasta-symbolu, w którym sacrum i militarna funkcja splatały się w jedną całość. Na tym tle lwy i jednorożce pojawiają się nie jako przypadkowe ornamenty, lecz jako znaki ideowe, osadzone w starannie przemyślanym programie ikonograficznym.

Fontanna z lwem, konkatedra pw. św. Jana Chrzciciela , Valletta;
fot. Marek Sikorski

Lew, od starożytności symbol siły, odwagi i królewskiej godności, w chrześcijańskiej wyobraźni zyskał wymiar teologiczny, stając się znakiem zmartwychwstania oraz atrybutem św. Marka Ewangelisty. Dla Zakonu św. Jana był naturalnym obrazem rycerskiego etosu: męstwa, czujności i gotowości do obrony wiary. Jego wizerunki odnajdujemy przede wszystkim w przestrzeniach o najwyższym znaczeniu symbolicznym.

Szczególną rolę odgrywają fontanny znajdujące się w konkatedrze pw. św. Jana Chrzciciela, wzniesionej w latach 1573–1578 jako główna świątynia Zakonu. Fontanna z lwem, usytuowana w ścianie zewnętrznej świątyni łączy funkcję użytkową z alegorią duchowego oczyszczenia. Lew strzegący wody – życiodajnego i oczyszczającego żywiołu – jawi się tu jako strażnik sacrum, potężny i czujny, a zarazem podporządkowany boskiemu porządkowi. Jego dynamiczna forma i ekspresja rzeźbiarska doskonale wpisują się w barokową estetykę oddziaływania na emocje wiernych.

Fontanna z jednorożcem, konkatedra pw. św. Jana Chrzciciela , Valletta;
domena publiczna: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Malta_-_Valletta_-_Triq_San_Gwann_05_ies.jpg

Odmienny ton wprowadza fontanna z jednorożcem, również znajdująca się po przeciwnej stronie konkatedry. Jednorożec – stworzenie z pogranicza mitu i teologii – w symbolice chrześcijańskiej oznaczał czystość, dziewictwo oraz wcielenie Chrystusa. Motyw ten, znany z średniowiecznych bestiariuszy, w Valletcie nabiera szczególnego znaczenia: staje się wizualnym wyrazem duchowego ideału Zakonu, który obok militarnej misji podkreślał wagę moralnej dyscypliny i religijnej ascezy. Zestawienie lwa i jednorożca tworzy symboliczny dialog między siłą a czystością, orężem i wiarą.

Motywy  lwa i jednorożca spotykamy w dekoracji wnętrza konkatedry, zwłaszcza w posadzce z marmurowych płyt nagrobnych, wykonanej w XVII i XVIII wieku. Upamiętniają one  rycerzy różnych „języków” Zakonu, a ich herby i alegorie cnót tworzą niezwykle gęsty program ikonograficzny. Lew i jednorożec pojawiają się jako znaki przypisywanych zmarłym przymiotów: odwagi na polu walki, wierności Kościołowi oraz moralnej nieskazitelności. Przechadzając się po tej kamiennej mozaice, widz niemal dosłownie stąpa po symbolach rycerskiego ideału. Wizerunki lwa występują w pomniku nagrobnym Wielkiego Mistrza Antonio Manoela de Vilhena, który panował na Malcie w latach 1722–1736. należący do wybitnych przykładów rzeźby nagrobnej. 

Pomnik  nagrobny Wielkiego Mistrza Antonio Manoela de Vilhena,
konkatedra pw. św.  Jana Chrzciciela, Valletta,; fot. Marek Sikorski

Innym przykładem powiązania symboliki lwa i zakonu maltańskiego jest posąg "lwa De Vilhena". Jest to to barokowy monument kamienny znajdujący się na rogu East Street i Archbishop Street w Valletcie – jednej z głównych ulic starówki. Statua przedstawia lwa siedzącego na wysokim kamiennym cokole, podtrzymującego tarczę herbową Wielkiego Mistrza Antonio Manoela de Vilhena, który wzmocnił system obronny wyspy, budując Fort Manoel, aby chronić odsłoniętą flankę miasta w porcie Marsamxetto, a także wybudował Teatr Manoel, będący perłą architektury.

"Lew De Vilhena", Valletta;
domena publiczna:https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Malta_-_Valletta_-_Triq_il-Lvant-Triq_l-Arcisqof_02_ies.jpg

Również rzeźby lwów spotykamy w pałacu Wielkich Mistrzów w Valletcie, są to monumentalne  kamienne rzeźby przy wejściu do budynku. W kilku fontannach  miejskich spotykamy się z  wizerunku twarzy lwów jako miejsca wypływu wody. 

Herb Wielkiej Brytanii w lwem i jednorożcem, zwieńczenie 
dawnym Main Guard, Valletta,; fot. Marek Sikorski

Wiek XIX przyniósł zasadniczą zmianę politycznego układu Malty. Po przejęciu wyspy przez Brytyjczyków w 1800 roku te same motywy zwierzęce zostały wpisane w narrację władzy. W heraldyce brytyjskiej lew i jednorożec symbolizują odpowiednio Anglię i Szkocję i jako takie pojawiają się w przestrzeni Valletty, m.in. w zwieńczeniu budowli przy placu św. Jerzego – dawnym Main Guard  (budynek Straży Głównej) Tutaj pod herbem wielkiej Brytanii, z wizerunkami lwa i jednorożca znajduje sie duża kamienna tablica inskrypcyjna gloryfikująca władzę brytyjską: MAGNE ET INVICTAE BRITANNIAE MELITENSIUM AMOR ET EUROPAE VOX HAS INSULAS CONFIRMANT A.D. MDCCCXIV (tłum.: "Miłość Maltańczyków i głos Europy utwierdzają te wyspy przy Wielkiej I niezwyciężonej A.D. 1814".  
Ta sama kompozycja z lwem i jednorożcem oraz herbem Wielkiej Brytanii znajduje sie na zwieńczeniu Bramy Wiktorii w Valletcie.

Brama Wiktorii, Valletta; fot. Marek Sikorski

Podobną funkcję pełni herb Zjednoczonego Królestwa umieszczony na pomniku królowej Wiktorii, odsłoniętym w Valletcie pod koniec XIX wieku. Lew, uosabiający potęgę monarchii i imperialnej władzy, oraz jednorożec, tradycyjnie przedstawiany w łańcuchach jako symbol ujarzmionej, lecz lojalnej Szkocji, stały się znakami nowego porządku politycznego. Zwierzęta, niegdyś związane z duchowym programem Zakonu, zostały podporządkowane świeckiej ideologii imperium.

Herb Wielkiej Brytani z lwem i jednorożcem, pomnik królowej Wiktorii,
Valletta, ;fot. Marek Sikorski

Najbardziej okazałe i majestatyczne lwy widzimy w pomniku Giuseppe Nicolo Zammit (ok.1770/1771- 1823), wybitnym prawniku sędzią na Malcie. dzieło to wykonane zostało przez maltańskiego rzeźbiarza Ferdinando Dimecha, m.in. autora tympanonu z herbem i lwami nad wejściem do budynku starego uniwersytetu maltańskiego.

Pomnik Giuseppe Nicolo Zammit. Górne Ogrody Barraka, Valletta;
fot. Marek Sikorski

Lew i jednorożec wciąż przemawiają do odbiorcy, choć ich głos brzmi inaczej w zależności od epoki. Valletta jawi się więc jako miasto, w którym te same symbole były wielokrotnie przepisywane, reinterpretowane i adaptowane do zmieniającej się sytuacji politycznej. 

Tropiąc lwy i jednorożce w Valletcie, odkrywamy nie tylko bogactwo lokalnej sztuki, lecz także mechanizmy, dzięki którym obraz i symbol stały się narzędziami władzy, wiary i pamięci.