W tradycji religijnej Kościoła katolickiego oraz Kościołów wschodnich funkcjonowało przekonanie o istnieniu nadzwyczajnych niektórych wizerunków Matki Boskiej. Obrazy te, choć formalnie wykonane ludzką ręką, uznawano za powstałe pod szczególnym działaniem Ducha Świętego lub wręcz za dzieła o niebiańskim pochodzeniu. W tym kontekście stosowano termin "acheiropoietos" (gr. „nie ręką ludzką uczyniony”), odnoszony do przedstawień o charakterze cudownym i objawionym, nieuczynionym ludzką ręką.
Ikona Matki Boskiej z Filerimos, Muzeum Narodowe w Cetyni w Czarnogórze, domena publiczna
Jednym z najważniejszych wątków tej tradycji, kiedyś będącej historia uznawaną za prawdziwą w dziejach chrześcijaństwa jest przekonanie o autorstwie św. Łukasza Ewangelisty, któremu przypisywano wykonanie pierwszego portretu Maryi. Zgodnie z przekazem, obraz ten miał zostać namalowany na desce pochodzącej ze stołu Świętej Rodziny w Nazarecie, a następnie pobłogosławiony przez samą Matkę Boską, co interpretowano jako teologiczne uzasadnienie kultu jej wizerunków. Motyw ten, obecny już w starożytności chrześcijańskiej, zyskał szczególną popularność w tradycji bizantyjskiej, przenikając również do Kościoła łacińskiego i to bardzo mocno (np. takim dziełem rzekomo wykonanym przez św. Łukasza miał być obraz Matki Boskiej Częstochowskiej, o tym czytamy w "Rocznikach, czyli kronikach" Jana Długosza).
Ta tradycja sięga VI wieku, kiedy to zaczęto formułować rozbudowane opowieści hagiograficzne dotyczące żywota św. Łukasza. W świetle współczesnych badań mają one charakter legendarny, jednak w średniowieczu i epoce nowożytnej funkcjonowały jako integralny element oficjalnej historii kościelnej.
Według relacji przypisywanej Teodorowi Lektorowi (VI w.), św. Łukasz – autor trzeciej Ewangelii oraz Dziejów Apostolskich, lekarz i człowiek o wysokiej kulturze intelektualnej – miał wykonać portret Maryi z Dzieciątkiem podczas objawienia, w trakcie którego została mu przekazana historia życia Chrystusa. Obraz ten, namalowany na desce o szczególnym znaczeniu symbolicznym, miał następnie trafić w ręce św. Heleny, a za jej pośrednictwem do Konstantynopola. W kolejnych stuleciach przypisywano jego odnalezienie cesarzowej Eudoksji, co przyczyniło się do utrwalenia jego statusu jako jednej z najważniejszych relikwii chrześcijańskich.
Należy podkreślić, że przypisywanie autorstwa św. Łukaszowi pojawia się w najstarszych przekazach dotyczących niektórych ikon maryjnych. Z perspektywy metodologii historii sztuki interpretacja tych świadectw wymaga jednak ostrożności. Przekazy te nie były traktowane jako „legendy” w sensie współczesnym, lecz jako wiarygodne świadectwa tradycji. Dopiero rozwój krytyki historycznej w epoce nowożytnej doprowadził do ich reinterpretacji.
Jednocześnie można wskazać na symboliczny wymiar tej tradycji. Św. Łukasz rzeczywiście odegrał kluczową rolę w ukształtowaniu wizerunku Maryi w chrześcijaństwie – jednak w sensie literackim. Ewangelia jego autorstwa zawiera najobszerniejsze i najbardziej rozwinięte narracje dotyczące Matki Jezusa, co w naturalny sposób doprowadziło do utożsamienia jego osoby z ideą „pierwszego portrecisty” Maryi.
Z tradycją mówiącą o św. Łukaszu jako malarzu Maryi ściśle związana jest ikona Matki Boskiej z Filerimos (także Phileremos, Philerome), której nazwa wywodzi się od wzgórza Filerimos na wyspie Rodos. W okresie bizantyjskim znajdowało się tam sanktuarium, w którym przechowywano omawiany wizerunek. Ikona ta należała do najważniejszych relikwii Zakonu Szpitalników św. Jana (joannitów), obok relikwii św. Jana Chrzciciela oraz fragmentów Krzyża Świętego. W świadomości i religijności zakonników funkcjonowała jako dzieło św. Łukasza - stąd jej szczególną wartość i kult. Oprócz tego Kawalerowie Maltańscy czcili Matkę Boską z Filerimos jako patronkę zakonu i do dziś obchodzą jej uroczystość 8 września. Nawet na uroczystość Matki Boskiej z Filerimos i inne kościelne święta papież Pius IX, w dziewiętnastym wieku, zatwierdził odpusty zupełne i cząstkowe, przysługujące wiernym nawiedzającym kościół pw. św. Jana Chrzciciela w Valletcie. Przy tym podkreślając, że owa ikona jest dziełem przypisywanym św. Łukaszowi, a to potwierdza jej rangę kultową i wiarę w jej pochodzenie.
Zakonnicy wierzyli i byli przekonani, że ta ikona to jest dziełem napisanym przez św. Łukasza (według teologii ikon nie są one malowane, lecz pisane, gdyż mają powstawać w trakcie modlitwy).
Pod względem formalnym jest to bizantyjska ikona, być może fragment większego obrazu, wykonana techniką tempery na drewnie, ( wymiary: 44 × 36 cm), przedstawiająca oblicze Maryi.
Pod względem ideowym jest to typowa ikona powstała w ramach tradycji religijnej, związanej z kultem ikon w Kościele Wschodnim, powstałym po ustaleniach Soboru Nicejskiego II, w roku 778 roku, który uznał, że oddawanie czci (proskynesis) ikonom jest wyrazem szacunku wobec przedstawianych treści i nie jest bałwochwalstwem, natomiast adoracja (latreia) należy się wyłącznie Bogu. Na którym też zatwierdzono zasady tworzenia i czczenia świętych wizerunków. Ustalono również, że ikony mają służyć wierze i kierować ją w stronę transcendencji, a to stało się trwałym fundamentem doktryny Kościoła w sprawie kultu obrazów (w Kościele istniał konflikt dotyczący kultu ikon - to głośny spór ikonlastów i ikonodulów).
Jej obecność na Rodos sięga XII wieku, przy czym przypuszcza się, że została tam sprowadzona z obszaru Ziemi Świętej. Kiedyś towarzyszyła tej ikonie legenda, uznawana za oficjalną historie i głosiła ona, że ten obraz przywiózł go z Jerozolimy pewien mieszkaniec Rodos i umieścił w kaplicy, którą zbudował w miejscu, gdzie — jak wierzył — Matka Boża uratowała go przed samobójstwem. Już wcześniej obraz cieszył się dużą czcią w Jerozolimie. Ikonę umieszczono w sanktuarium Philermos, którego nazwa ponoć pochodzi od słów "nieszczęśliwa miłość", a dotyczy historii znalezionych tam dwojga martwych kochanków.
W ręce joannitów trafiła w wyniku podboju wyspy w latach 1306–1310.
Po utracie Rodos w 1522 roku zakon przeniósł się na Maltę, zabierając ze sobą najcenniejsze relikwie, w tym ikonę z Filerimos. Od 1530 roku była ona przedmiotem kultu. Początkowo przechowywano ją w Birgu (Vittoriosa), w kościele pw. św. Wawrzyńca, a po Wielkim Oblężeniu Malty w 1565 roku, interpretowanym jako zwycięstwo odniesione dzięki wstawiennictwu Maryi, przeniesiono ją do Valletty, do kościoła Matki Boskiej Zwycięskiej.
Po ukończeniu budowy konkatedry św. Jana Chrzciciela ikonę umieszczono w kaplicy Najświętszego Sakramentu. Przestrzeń ta, o bogatym barokowym wystroju, została podporządkowana tematyce maryjnej i ozdobiona m.in. dziełami Mattia Pretiego: Zwiastowanie, Wniebowzięcie i Koronację Maryi.
Ikona pełniła funkcję palladium zakonu – przed wyprawami wojennymi rycerze modlili się przed nią o zwycięstwo, a po powrocie składali wota dziękczynne, w tym symboliczne klucze zdobytych twierdz (jeden taki pęk kluczy wisi tam do dziś jako wotum).
Dalsze dzieje ikony związane są z dramatycznymi wydarzeniami końca XVIII wieku. W 1798 roku, z powodu inwazji Napoleona, wielki mistrz Ferdynand von Hompesch opuścił Maltę, zabierając najważniejsze relikwie zakonu, w tym ikonę z Filerimos.
Po jego abdykacji zostały one przekazane carowi Pawłowi I, który – mimo braku formalnych podstaw – został obrany wielkim mistrzem zakonu. W ten sposób ikona trafiła do Petersburga, gdzie również otaczano ją czcią i traktowano jako dzieło św. Łukasza. Na polecenie cara Mikołaja I wykonano jej kopię przeznaczoną do użytku liturgicznego (znajduje sie ona w bazylice pw. św. Franciszka w Asyżu).
Po rewolucji bolszewickiej w 1917 roku została wywieziona do Estonii, a następnie do Danii, gdzie znalazła się pod opieką Marii Fiodorowny. Po jej śmierci przekazano ją rosyjskiej diasporze prawosławnej, skąd trafiła do Belgradu pod opiekę króla Aleksandra I. W czasie II wojny światowej została ukryta w klasztorze Ostrog, a następnie przejęta przez władze jugosłowiańskie. Obecnie znajduje się w Muzeum Narodowym w Cetyni w Czarnogórze. Republika Malty wystąpiła o zwrot tej ikony, jednakże otrzymała jej replikę w 2024 roku.
Należy przy tym zaznaczyć, że w kaplicy Najświętszego Sakramentu w konkatedrze pw. św. Jana w Valletcie na miejsce ikony z Filerimos umieszczono w ołtarzu obraz określany jako "Our Lady of Carafa", przeniesiony tam w 1954 roku z kaplicy języka włoskiego (Kaplica Włoska).
Obraz Matki Boskiej Carafy został wykony we Włoszech w 1601 roku, na polecenie Fra Frà Giangirolamo Carafy, komandora Zakonu Maltańskiego, przeora Barletty (nie mylić z Wielkim Mistrzem Zakonu Fra' Gregorio Carafa) .
Był on pod ogromnym wrażeniem kultu i pielgrzymek do sanktuarium w Santa Maria di Picciano w południowych Włoszech, gdzie był komandorem w latach 1592–1615. Dlatego zlecił namalowanie kopii tamtejszego wizerunku, który, jak mówi historia nosił zawsze z sobą. Kiedy Carafa przybył na Maltę, przywiózł z sobą ten obraz, który umieszczono w kościele Matki Bożej Zwycięskiej w Valletcie, potem zgodnie z jego wolą, 23 listopada 1622 roku, ikona ta została zawieszona nad ołtarzem św. Katarzyny w Kaplicy Włoskiej w konkatedrze pw. św. Jana Chrzciciela.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz