Kilka sekretów mauzoleum Aleksandra Balla w Valletcie

Mauzoleum Aleksandra Balla w Dolnych Ogrodach Barrakka w Valletcie, fot. Marek Sikorski

W słynnych Dolnych Ogrodach Barrakka w Valletcie, w ich centralnej części, znajduje się pomnik Aleksandra Balla. Stanowi on wybitny przykład sztuki neoklasycystycznej, w której architektura i rzeźba podporządkowane są jasno określonemu programowi ideowemu. Wzniesiony ku czci brytyjskiego administratora Malty, monument upamiętnia konkretną postać historyczną, wpisując ją zarazem w system wartości moralnych i estetycznych charakterystycznych dla przełomu XVIII i XIX wieku. Powstały w 1810 roku według projektu Giorgio Pullicino, należy do najpełniejszych na Malcie realizacji odwołujących się do tradycji antycznej (obok pomnika Francisa Hastingsa, który jednak ma charakter nagrobny, bo postawiony na miescu pochówku, podczas gdy mauzoleum Balla funkcjonuje jako pomnik publiczny, choć inspirowany formą grobowca antycznego; Ball został pochowany w innym miejscu - w Fortcie św Elma).

Forma monumentu nawiązuje bezpośrednio do architektury starożytnej, zwłaszcza do greckich i rzymskich świątyń typu prostylos. Jego cechy stylistyczne wyraźnie przywodzą na myśl Hefajstejon – najlepiej zachowaną dorycką świątynię z V wieku p.n.e., wzniesioną na ateńskiej agorze ku czci Hefajstosa i Ateny. Odwołanie to wpisuje pomnik w nurt neoklasycyzmu, szczególnie tego ukierunkowanego na surowe, doryckie formy, postrzegane jako wyraz moralnej powagi i harmonii.

Ideowo monument nawiązuje do tradycji antycznych mauzoleów jako form upamiętnienia wybitnych jednostek. Wybór formy świątyni miał znaczenie symboliczne – podkreślał heroizm, cnoty i zasługi Balla dla Imperium Brytyjskiego oraz Malty, zgodnie z neoklasycystyczną tendencją do gloryfikacji postaci poprzez odniesienia do kultury antycznej. Program ideowy został rozwinięty poprzez dekorację rzeźbiarską: w niszach naosu umieszczono cztery figury alegoryczne, interpretowane jako personifikacje cnót kardynalnych – Roztropności (Prudentia), Sprawiedliwości (Iustitia), Męstwa (Fortitudo) oraz Umiarkowania (Temperantia). Ich autorem był maltański rzeźbiarz Vinzenzo Dimech.

Przedstawienie cnót kardynalnych odwołuje się zarówno do filozofii antycznej, zwłaszcza myśli Platona i Arystotelesa, jak i do tradycji chrześcijańskiej, rozwijanej przez św. Augustyna oraz św. Tomasza z Akwinu. Pod względem artystycznym, mimo klasycystycznej formy, przedstawienia te czerpią również z nowożytnego wzornictwa alegorycznego, ukształtowanego m.in. przez traktat "Iconologia" autorstwa Cesarego Ripy. Cały zespół nie tylko porządkuje przekaz wizualny, lecz także buduje moralny portret upamiętnianej postaci, wpisując ją w klasyczny ideał "vir bonus" – człowieka cnotliwego i godnego sprawowania władzy.

Alegorie cnót uzupełnione są przedstawieniami emblematycznymi w postaci czterech reliefów w okrągłych ramach, odnoszących się do przemijania życia i sławy, triumfu porządku prawnego oraz wiary w zmartwychwstanie (czaszka z motylem, rózgi liktorskie, wieniec laurowy oraz pochodnia). Kluczowym elementem programu ideowego jest łacińska inskrypcja na fryzie, nawiązująca do antycznej epigrafiki rzymskiej:

„ALEXANDRO IOAN. BALL EQ. BAR.

MELITENSIUM PIETAS

ET SUORUM DESIDERIUM

SIMBOLIS PRIVATIS OB MER. P.P.”

Inskrypcja ta wykazuje typowe cechy formalne epigrafiki klasycznej: zastosowanie skrótów (IOAN., EQ., BAR., OB MER., P.P.) oraz syntaktyczny paralelizm („Melitensium pietas / et suorum desiderium”), zestawiający wspólnotę publiczną i prywatną jako fundatorów pomnika. Termin „pietas” oznacza tu zarówno lojalność wobec władzy, jak i moralne zobowiązanie wobec wspólnoty, natomiast „desiderium” podkreśla emocjonalny wymiar pamięci – element silniej eksponowany w nowożytności niż w antyku. Formuła „simbolis privatis ob merita” wskazuje na częściowo prywatny charakter fundacji, wzmacniając podwójny – publiczny i osobisty – wymiar monumentu.

Zwieńczeniem programu ikonograficznego jest przedstawienie maski teatralnej i pochodni w tympanonie. Motyw ten można interpretować jako metaforę życia Balla, pojmowanego jako rola społeczna i polityczna odegrana na scenie historii – rola, która przyniosła mu uznanie porównywalne z podziwem dla aktorów w teatrze antycznym.

W kontekście ideowo-artystycznym oraz historycznym Alexander Ball jawi się jako postać kluczowa dla Malty okresu napoleońskiego i późniejszego – jako dowódca i administrator ceniony za umiarkowanie oraz sprawiedliwość w sprawowaniu władzy. Pomnik w Dolnych Ogrodach Barrakka stanowi zatem nie tylko upamiętnienie jednostki, lecz także świadectwo recepcji antyku w kulturze służącej legitymizacji i gloryfikacji porządku politycznego Imperium Brytyjskiego, którego Ball był reprezentantem i wzorem.

Pomnik ten uległ uszkodzeniu z powodu erozji kamienia przez czynniki atmosferyczne. W 1884 roku przeprowadzono jego renowacje i powtórzono ją w 2001 roku.

W Dolnych Ogrodach Barrakka w Valletcie, fot. własna

Pomnik nagrobny Marco Antonio Zondadariego w konkatedrze pw. św. Jana Chrzciciela w Valletcie,

Pomnik nagrobny Marco Antonio Zondadariego w konkatedrze pw. św. Jana Chrzciciela w Valletcie, fot. Marek Sikorski

Konkatedra pw. św. Jana Chrzciciela obok swojej funkcji liturgicznej jest też nekropolią rycerzy maltańskich. Znajdują sie tu, w kaplicach bocznych, pomniki wielkich mistrzów, płyty nagrobne, aż 430, w posadzce oraz grobowce wielkich mistrzów w krypcie.

Jednym z dzieł sztuki sepulkralnej, wyróżniający się pod względem ideowo artystycznym jest pomnik nagrobny Wielkiego Mistrza Marco Antonio Zodadariego

Urodził się w roku 1658 w Sienie (Włochy) jako syn Ansano Zondadariego i Agnes Chigi - bratanica papieża Aleksandra VII (jego bratem był słynny kardynał Antonio Felice Zondadari). Już w młodym wieku wstąpił do zakonu joannitów. W roku 1682 został generałem galer Zakonu Maltańskiego. 13 stycznia 1720 roku wybrano go Wielkim Mistrzem Zakonu Maltańskiego.

Od 1720 roku aż aż do swojej śmierci w roku 1722 mieszkał w Palazzo Carniero w Valletcie, który później stał się znany jako Zajazd Bawarski. Chociaż rządy Zondadariego trwały jedynie dwa lata, stał się on bardzo popularny wśród Maltańczyków ze względu na różne dobrodziejstwa. Wprowadził kilka ważnych reform w administracji Zakonu.

Odniósł też kilka sukcesów militarnych, jak brawurowe przechwycenie przez flotę Zakonu dwóch tureckich okrętów oraz okrętu flagowego floty algierskiej z 25 działami i pięćsetosobową załogą. Sukces ten został wkrótce powtórzony, tym razem zdobyto algierski okręt z 40 działami.

Zdobył sobie uznanie na polu literackim , a mianowicie za sprawą swej pracy na temat historii Zakonu pt. "Breve ragguaglio ed istruzione dei Sacro Ordine Militare degli Ospitalieri...", drugim dziełem był komentarz do Psalmu 41.

Wielki Mistrz Zondadari zmarł 16 czerwca 1722 roku. Jego ciało pochowane zostało w konkatedrze św. Jana w Valletcie, a serce, ku rozczarowaniu Maltańczyków, w rodzinnej Sienie.

W celu upamiętnienia szlachetnego Wielkiego Mistrza Zondadariego joannici ufundowali w 1723 roku w konkatedrze pomnik nagrobny z marmuru i brązu. Twórcą dzieła był Massimiliano Soldani Benzi, znany włoski rzeźbiarz barokowy i medalier, działającym głównie we Florencji, przez całą swoją karierę artystyczną związany z dworem Medyceuszy we Florencji. Pomnik ten znajduje sie w głównej nawie, po stronie zachodniej, konkatedry pw. św. Jana Chrzciciela w Valletcie. Przedstawia półleżącą postać Zondadariego ubranego w zbroję. Spoczywa on na sarkofagu w otoczeniu panopliów i alegorii Chwały (Gloria) i Cnoty (Virtus) przedstawione jako kobiety okrywającej go sztandarem — to typowa dla barokowej rzeźby sepulkralnej alegoria .

Tej scenie towarzyszą putta, z których dwa trzymają symbole Wiary i Nadziei. Obecne są też w dekoracji symbole i trofea wojenne.

Nawet jeśli Zondadari nie zasłynął wielkimi bitwami, to ikonografia chwały rycerskiej wpisuje go w ciąg „wojowników wiary”.

W dolnej części znajduje się tablica inskrypcyjna z typowym barkowym łacińskim tekstem podającym datę śmierci i opowiadającym o sławie Zondadariego i jego zasługach.

Całość tej kompozycji wpisana został w architekturę portalu wejściowego opatrzonego dwoma kolumnami zwieńczonymi belkowanie z puttami i kartuszem herbowym.

Mamy tu do czynienia z pomnikiem nagrobnym barokowym typu „theatrum memoriae” (teatr pamięci), którego forma artystyczna sprowadza sie do motyw przejścia - bramy do wieczności. W sztuce baroku wyróżniamy kilka typów pomników nagrobnych, wszystkie one poświęcone są wyznaniu wiary w zmartwychwstanie, lecz maja różne formy: czasami są to epitafia inskrypcyjne, epitafia z portretami, pomniki nagrobne portretowe wpisane dekoracyjne formy architektoniczne czy pomniki nagrobne z postaciami leżącymi i nawet, klęczącymi lub siedzącymi na tronie.

W przypadku pomnika nagrobnego Zondadarie spotykamy sie z motywem portalu - "porta angusta", pochodzącym z ewangelii motywem przejścia do innej rzeczywistości przez śmierć i wiarę w życie wieczne dane przez Jezusa ("Ja jestem bramą. Jeżeli ktoś wejdzie przeze Mnie, będzie zbawiony - wejdzie i wyjdzie, i znajdzie paszę" J 10, 9).

Pomnik Zondadariego wykorzystuje schemat nagrobka portalowego i jest wyraźne, bo określają to dwie kolumny portalowe zwieńczone belkowaniem i przez to staje się architektoniczną metaforą przejścia, przy tym operuje barokową dramaturgią ruchu i alegorii, które symbolizują przejście od śmierci do chwały, w oczekiwaniu na zmartwychwstanie.

Widzimy tu figurę nie konającego Wielkiego Mistrza, jako bohatera, który zginał w walce, jak sądzą niektórzy, lecz postać pełną chwały budzącą się do życia wiecznego.

Niby pozycja leząca tej figury sugeruje śmierć i konanie, lecz jest to błędny pogląd. Jest to typowa w barokowych nagrobkach "figura recumbens” (postać spoczywająca), gdzie w sztuce sakralnej, od średniowiecza po barok, śmierć traktowano jako sen przed zmartwychwstaniem ("...wszedł i rzekł do nich: «Czemu robicie zgiełk i płaczecie? Dziecko nie umarło, tylko śpi»" Mk 5, 39). Zauważmy, że pomniki nagrobne związane zawsze były z wyrażaniem prawdy historycznej o danej postaci a nie fikcji. Zondadari nie zginął w walce, jak to sugerowałaby według niektórych badaczy ta rzeźba, lecz zmarł na skutek ciężkiej choroby.

Zondadari był postacią ze wszech miar godną szacunku i podziwu w swojej epoce i pamięć o nim utrwala nie tylko ten pomnik maltański, lecz też jemu poświęcony drugi pomnik nagrobny. Wielki Mistrz życzył sobie, aby jego serce zostało pochowane w Sienie we Włoszech. Tam w katedrze znajduje się drugi pomnik, lecz z postacią klęczącą. Dzieło to pochodzi z lat 1723 - 1726 i zostało wykonane przez Giuseppe Mazzuoliniego, tego samego artystę, który na zlecenie joannitów wykonał ołtarz główny, ze sceną Chrztu Jezusa, w konkatedrze w Valletcie.